Ahşap Tozu: Kanser Riski, Sınır Değer ve Marangoz Atölyelerinde Önlemler

Marangoz atölyelerinde, mobilya fabrikalarında, parke ve doğrama işlerinde havada uçuşan ince ahşap tozu çoğu zaman yalnızca bir temizlik sorunu olarak görülür. Oysa meşe ve kayın gibi sert ağaçların tozu, insanda kansere yol açtığı bilinen maddeler arasındadır; pek çok ağaç tozu da astım ve alerjiye neden olur. Üstelik birikmiş ahşap tozu yangın ve patlama riski taşır. Bu yazıda ahşap tozunun sağlık etkilerini, yasal sınır değerleri ve atölyelerde alınması gereken önlemleri ele alıyoruz.

Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu’nun 2009 tarihli “Kimya Sektörü İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi”nde yer alan Almanya’nın ahşap tozuna ilişkin teknik kuralı TRGS 553’ün çevirisinden; Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ile Tozla Mücadele Yönetmeliği’nden yararlanılarak hazırlanmıştır. Alman kuralındaki değerler Türkiye’de bağlayıcı değildir; iyi uygulama örneği olarak verilmiştir.

Ahşap Tozu Neden Tehlikeli?

• Kanser: Meşe ve kayın gibi sert ağaç tozları insanda kansere, özellikle burun ve sinüs kanserine yol açabilir. Bazı diğer ağaç türlerinin tozlarında da kanser şüphesi vardır.
• Alerji ve astım: Özellikle tropik ağaçların tozları alerjik nezle, astım ve deride kontakt egzamaya neden olabilir.
• Yangın ve patlama: İnce ahşap tozu havayla patlayıcı karışım oluşturur; toz toplama sistemleri, filtreler ve silolar yangın ve patlama açısından kritik noktalardır.

Önemli: Alman kuralının da vurguladığı gibi, mevcut teknolojiyle kanser riski tamamen sıfırlanamaz. Bu yüzden toz konsantrasyonu yasal sınırın altında olsa bile mümkün olduğunca düşürülmeye çalışılmalıdır.

Yasal Sınır Değerler

• Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği, sert odun tozuna maruziyete neden olan işleri kanserojen işlemler arasında sayar ve sert ağaç tozları için 8 saatlik mesleki maruziyet sınır değerini 5 mg/m³ olarak belirler. Sert ağaç tozu diğer ağaç tozlarıyla karışıksa bu değer karışımın tamamına uygulanır.
• Tozla Mücadele Yönetmeliği de odun tozu için 5 mg/m³ değerini verir; işverenden periyodik toz ölçümü yaptırmasını ve sınır değer aşılırsa önlem alınıp ölçüm yenilenmeden çalışmaya izin vermemesini ister.
• Avrupa Birliği sert ağaç tozu sınır değerini kademeli olarak 2 mg/m³‘e indirmiştir. Rehberdeki Alman kuralı da 2 mg/m³’ü hedef değer olarak kullanır. Türkiye’deki güncel değer için mevzuatın son hâli takip edilmelidir; her durumda hedef, değerin olabildiğince altında kalmaktır.

Toz Nereden Gelir?

• Daire, bant ve şerit testereler, planyalar, freze ve torna makineleri
• Zımpara makineleri ve özellikle elle zımparalama
• Parke sistre makineleri
• Emiş bağlantısı olmayan el makineleri (daire testere, el planyası, portatif freze)
• Filtre torbalarının değiştirilmesi ve silo boşaltma
• Basınçlı hava ya da süpürgeyle yapılan temizlik

Teknik Önlemler

• Kaynağında emiş: Talaş ve toz çıkaran bütün makineler bir toz toplama sistemine bağlanmalıdır. Emiş ağızları, kesme noktasına olabildiğince yakın olmalıdır.
• Yeterli hava hızı: Emiş kanallarında tozun taşınabilmesi için yeterli hava hızı gerekir. Alman kuralı makine bağlantı ağızlarında yaklaşık 20 m/s hava hızını esas alır. Sistem ilk kurulumda ve değişikliklerden sonra ölçülmelidir.
• El makinelerinde seyyar emici: Daire testere, planya ve freze gibi el makineleri seyyar toz emicilere bağlanmalıdır. Zımparalama, emişli tezgâhlarda ya da entegre emişli makinelerle yapılmalıdır.
• Toz testi yapılmış makine: Yeni makine alırken düşük toz emisyonu için test edilmiş modeller tercih edilmelidir.
• Kullanılmayan bağlantılar: Çalışmayan makinelerin emiş hattı vanaları kapatılmalıdır; böylece çalışan makinelerin emiş gücü düşmez.
• Kontroller: Emiş sistemi her gün gözle kontrol edilmeli; filtre, kanal ve tahliye düzenekleri düzenli olarak bakımdan geçirilmeli ve kayıt tutulmalıdır.

Temizlik: Asla Basınçlı Hava

• Makineler, tezgâhlar ve giysiler basınçlı havayla temizlenmemelidir; bu yöntem yerdeki tozu havaya kaldırarak maruziyeti artırır ve patlayıcı toz bulutu oluşturabilir.
• Kuru süpürme yapılmamalıdır.
• Temizlik, toz için uygun filtre sınıfına sahip endüstriyel elektrik süpürgeleriyle yapılmalıdır.
• Toz birikintileri düzenli olarak temizlenmeli, kirişler ve makine üstleri gibi yüksek yüzeyler de unutulmamalıdır.

Yangın ve Patlama

• Toz toplama sistemi, filtre ve silolar Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında değerlendirilmeli ve patlamadan korunma dokümanına dahil edilmelidir.
• Için için yanan bir toz yığınına sert su jeti ya da söndürücü püskürtülmemelidir; toz havalanarak patlayabilir.
• Silo ve filtre yangınları için sabit söndürme ve patlama tahliye düzenekleri değerlendirilmelidir.
• Atölyede sigara ve açık alev yasaklanmalı, statik elektriğe karşı topraklama yapılmalıdır.

Kişisel Koruyucu Donanım

• Önce teknik ve organizasyonel önlemler alınmalı; toz bunlarla yeterince azaltılamıyorsa solunum koruyucu kullanılmalıdır.
• Ahşap tozu için genellikle en az P2 / FFP2 sınıfı toz maskesi uygundur. Uzun süreli kullanımda fanlı solunum koruyucular daha konforludur.
• Filtre değişimi, silo boşaltma ve emiş sistemi arızası gibi yoğun tozlu işlerde solunum koruyucu mutlaka kullanılmalıdır.
• Ağaç işleme makineleri gürültülü olduğundan kulak koruyucu ve göz koruması da gerekir.

Bilgilendirme ve Sağlık Gözetimi

• Çalışanlar ahşap tozunun kanser ve alerji riskleri, önlemler ve doğru temizlik yöntemleri konusunda eğitilmelidir.
• Kanserojen Maddeler Yönetmeliği’ne göre sert ağaç tozuna maruz kalan çalışanlar sağlık gözetimine tabidir ve sağlık kayıtları uzun süre saklanır.
• Burun tıkanıklığı, kanama ya da koku kaybı gibi belirtiler işyeri hekimine bildirilmelidir.

Kontrol Listesi

• Toz ölçümü yaptırıldı ve sonuçlar sınır değerin altında mı?
• Bütün makineler toz toplama sistemine bağlı mı, emiş yeterli mi?
• El makineleri seyyar emicilerle kullanılıyor mu?
• Basınçlı havayla ve kuru süpürmeyle temizlik yasaklandı mı?
• Uygun endüstriyel süpürge kullanılıyor mu?
• Toz toplama sistemi patlamadan korunma dokümanında yer alıyor mu?
• Çalışanlara uygun toz maskesi verildi mi?
• Sert ağaç tozuna maruz kalanlar sağlık gözetiminde mi?

Ahşap tozu dışındaki kanserojenler ve korunma yolları için Mesleki Kanserler yazımıza bakabilirsiniz.

Levha ve mobilya üretiminde tozla birlikte görülen formaldehit maruziyeti için Yonga Levha, MDF ve Mobilya Üretiminde Formaldehit yazımıza bakabilirsiniz.