Gürültüye bağlı işitme kaybı, Türkiye’de en sık görülen meslek hastalıklarından biridir ve geri dönüşü yoktur. Titreşim ise el aletleriyle çalışanlarda parmaklarda beyazlaşma ve uyuşmaya, iş makinesi operatörlerinde bel rahatsızlıklarına yol açar. Bu yazıda gürültü ve titreşim için yönetmeliklerde belirlenen eylem ve sınır değerlerini, işverenin her eşikteki yükümlülüklerini ve alınabilecek önlemleri ele alıyoruz.
Yazı, FSL İş Güvenliği Uzmanlığı Eğitim Kurumu’nun “İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi” kitapçığından, Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik’ten ve Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik’ten yararlanılarak hazırlanmıştır.
Gürültü: Üç Eşik
| Eşik | Günlük maruziyet (8 saat) | Tepe ses basıncı | İşverenin yükümlülüğü |
|---|---|---|---|
| En düşük maruziyet eylem değeri | 80 dB(A) | 112 Pa (135 dB(C)) | Kulak koruyucular çalışanların kullanımına hazır bulundurulur; risk değerlendirmesine göre işitme testi yaptırılabilir |
| En yüksek maruziyet eylem değeri | 85 dB(A) | 140 Pa (137 dB(C)) | Kulak koruyucu kullanımı sağlanır ve denetlenir; gürültüyü azaltma eylem planı uygulanır; alan işaretlenir ve erişim sınırlanır; işitme testi zorunludur |
| Maruziyet sınır değeri | 87 dB(A) | 200 Pa (140 dB(C)) | Hiçbir durumda aşılamaz; aşılırsa maruziyet derhal azaltılır ve nedenleri araştırılır |
Kulak koruyucu ne zaman hesaba katılır? 80 ve 85 dB(A) eylem değerleri değerlendirilirken kulak koruyucunun etkisi dikkate alınmaz; ortamdaki gürültüye bakılır. 87 dB(A) sınır değeri değerlendirilirken ise çalışanın kulağına ulaşan gürültü, yani kulak koruyucunun etkisi hesaba katılır.
Titreşim Sınır Değerleri
| Titreşim türü | Günlük maruziyet eylem değeri | Günlük maruziyet sınır değeri | Kimleri etkiler? |
|---|---|---|---|
| El-kol titreşimi | 2,5 m/s² | 5 m/s² | Kırıcı, delici, taşlama, testere gibi el aletleri kullananlar |
| Bütün vücut titreşimi | 0,5 m/s² | 1,15 m/s² | İş makinesi, forklift, kamyon, traktör operatörleri |
- Eylem değeri aşıldığında işveren, maruziyeti azaltmak için teknik ve organizasyonel önlemleri içeren bir eylem planı uygular.
- Çalışan hiçbir koşulda sınır değerin üzerinde titreşime maruz bırakılamaz.
- Eylem değerini aşan titreşime maruz kalan çalışanlar sağlık gözetimine alınır.
Ölçüm ve Değerlendirme
- Gürültü dB(A) cinsinden ses seviyesi ölçerle ya da çalışanın üzerine takılan dozimetreyle ölçülür.
- Titreşim m/s² cinsinden ölçülür ve 8 saatlik maruziyete göre hesaplanır.
- Mevzuatta gürültü ve titreşim ölçümleri için sabit bir takvim yoktur. Ölçümler; risk değerlendirmesinde belirlenen aralıklarla, makine ya da proses değiştiğinde, müfettiş, iş güvenliği uzmanı ya da işyeri hekimi gerekli gördüğünde yapılır.
Önlemler: Önce Kaynakta
- Kaynakta azaltma: Daha sessiz ve düşük titreşimli makine seçimi, bakım, yağlama, gevşek parçaların sıkılması.
- Yayılmayı önleme: Ses yalıtım kabinleri, bariyerler, titreşim sönümleyici takozlar, yaylı ve süspansiyonlu operatör koltukları.
- Organizasyonel önlemler: Maruziyet süresini kısaltma, rotasyon, gürültülü işleri az kişinin bulunduğu saatlere kaydırma.
- Kişisel koruyucu: Kulak tıkacı ya da manşonu; titreşim azaltıcı eldivenler. KKD en son başvurulan önlemdir.
- Sağlık gözetimi: 85 dB(A) üzerindeki çalışanlara işitme testi (odyometri); titreşime maruz çalışanlara periyodik muayene.
Gürültüye bağlı işitme kaybı ve titreşim hastalıkları, meslek hastalıkları listesinin E grubunda (fizik etkenler) yer alır. Titreşime bağlı meslek hastalıklarında yükümlülük süresi 2 yıldır. Ayrıntılar için İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi yazımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Gürültü ve titreşim ölçümleri yapıldı mı, sonuçlar risk değerlendirmesine işlendi mi?
- 80 dB(A) üzerindeki alanlarda kulak koruyucu hazır mı?
- 85 dB(A) üzerindeki alanlar işaretlendi mi, kulak koruyucu kullanımı denetleniyor mu?
- 85 dB(A) üzerinde çalışanlara işitme testi yapılıyor mu?
- Gürültü ve titreşimi kaynağında azaltacak önlemler değerlendirildi mi?
- İş makinelerinde süspansiyonlu koltuklar var ve bakımlı mı?
- El aletlerinde titreşim değerleri satın almada dikkate alınıyor mu?
- Çalışanlar gürültü ve titreşimin etkileri konusunda eğitildi mi?
Sıkça Sorulan Sorular
İşyerinde gürültü sınırı kaç desibel?
Günlük maruziyet sınır değeri 87 dB(A)’dır. 80 dB(A)’da kulak koruyucu hazır bulundurulmalı, 85 dB(A)’da kullanımı zorunlu tutulmalıdır.
85 dB üzerinde işitme testi zorunlu mu?
Evet. En yüksek maruziyet eylem değeri olan 85 dB(A)’yı aşan gürültüye maruz kalan çalışanlara işitme testi yaptırılması zorunludur.
El-kol titreşiminin sınır değeri nedir?
8 saatlik günlük maruziyet için eylem değeri 2,5 m/s², sınır değeri 5 m/s²’dir.
Gürültü ölçümü kaç yılda bir yapılır?
Mevzuatta sabit bir periyot yoktur; ölçümler risk değerlendirmesi sonuçlarına göre belirlenen aralıklarla ve ortamda değişiklik olduğunda yapılır.
Gürültünün kulakta yaptığı hasar, odyometri ve işitme testi kuralları için Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Gürültü ve titreşimin zararları yavaş ama kalıcıdır. Ölçümle başlayan, önlemi önce kaynakta arayan, kişisel koruyucuyu son çare olarak kullanan ve çalışanları düzenli sağlık gözetiminden geçiren bir yaklaşım, işitme kaybı ve titreşim hastalıklarını önler. Kaynak işlerindeki gürültü için Kaynak İşlerinde İş Güvenliği yazımıza göz atabilirsiniz.
