Yangında ölümlerin büyük kısmı alevden değil dumandan olur. Duman, kaçış merdivenine ve koridorlara dolduğunda insanlar yolu göremez, zehirli gazları solur ve tahliye durur. Duman kontrol ve basınçlandırma sistemleri tam da bunu önlemek için vardır: Dumanı kaçış yollarından uzak tutar, dışarı atar ve itfaiyeye müdahale imkânı bırakır. Bu yazıda Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in (BYKHY) duman kontrolü ve basınçlandırmaya ilişkin kurallarını ve işletmelerin bu sistemleri nasıl çalışır tutacağını anlatıyoruz.
Yazıdaki ölçü ve kurallar, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 85–89. maddelerinden alınmıştır. Sistemlerin tasarımı, binanın kullanım ve tehlike sınıfına göre yetkin mühendislerce ve ilgili standartlara göre yapılmalıdır; bu yazı tasarım rehberi değil, işletme ve denetim için bir başvuru özetidir.
Üç Temel Yaklaşım
| Yöntem | Nasıl çalışır? | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| Doğal duman tahliyesi | Duman çekiş bacaları, tavandaki duman tahliye kapakları, duman perdeleri ve bölmeleriyle sıcak dumanın kendiliğinden yükselip dışarı çıkması sağlanır | Tek katlı depo ve fabrika binaları, atriumlar |
| Mekanik duman tahliyesi | Fanlar dumanı emerek kanallarla dışarı atar | Kapalı otoparklar, bodrum depoları, kazan daireleri, koridorlar |
| Basınçlandırma | Kaçış merdiveni, yangın güvenlik holü veya asansör kuyusuna dışarıdan temiz hava basılır; buradaki basınç yükseldiği için duman içeri giremez | Yüksek binaların kaçış merdivenleri, acil durum asansörü kuyuları |
Yönetmelik, mevcut iklimlendirme ve havalandırma tesisatının da duman kontrolünde kullanılabileceğini kabul eder; ancak bu durumda mekanik duman kontrol sistemi için öngörülen bütün şartlar o tesisat için de aranır (Md.87/1).
Nerelerde Zorunlu?
- Yapı yüksekliği 51,50 m’yi aşan binaların hol ve koridor gibi ortak alanlarında duman kontrol sistemi (Md.87/12)
- Toplam alanı 2.000 m²’yi aşan kazan daireleri, kapalı otoparklar ve bodrum katlardaki depolarda mekanik duman tahliye sistemi; sistem diğer bölümlerden bağımsız olur ve saatte en az 10 hava değişimi sağlar (Md.88/3)
- Konutlar hariç bütün binalarda merdiven kovası yüksekliği 30,50 m’yi aşan kaçış merdivenlerinin basınçlandırılması (Md.89/1)
- Bodrum kat sayısı 4’ten fazla olan binalarda bodruma hizmet veren kaçış merdivenlerinin basınçlandırılması (Md.89/2)
- Yapı yüksekliği 51,50 m’yi aşan konutlarda kaçış merdivenlerinin basınçlandırılması (Md.89/3)
- Acil durum asansörü kuyuları (Md.89/4)
Basınçlandırma yapılmamış kaçış merdivenlerinde, merdiven bölümünde açılabilir pencere veya sürekli havalandırma sağlayan tepe penceresi bulunması şarttır (Md.89/16).
Basınçlandırmada Kritik Değerler
| Konu | Yönetmelik şartı |
|---|---|
| Bütün kapılar kapalıyken basınç farkı | En az 50 Pa |
| Açık kapı durumunda basınç farkı | En az 15 Pa |
| Kapıyı açma kuvveti (basınç + kapı kapatıcı birlikte) | En çok 110 N |
| Açık kapıdan geçen hava hızı | Ardışık iki katın kapıları ve dış tahliye kapısı açıkken, her kapıda ortalama en az 1 m/s |
| Temiz hava alımı | Doğrudan dışarıdan, egzoz çıkışlarından en az 5 m uzakta |
| Üfleme noktaları | 25 m’den yüksek merdivenlerde birden fazla nokta; 51,50 m’yi aşan binalarda her katta veya en çok her üç katta bir |
| Aşırı basınç | Aşırı basınç damperi, frekans kontrollü fan gibi önlemler |
| Hava emişinde duman | Emişte duman algılayıcı bulunur; duman algılanınca fan otomatik durur |
| Devreye girme | Yangın algılama sisteminden otomatik; ayrıca elle açma-kapama anahtarı |
Neden 110 N? Basınç farkı çok yükselirse kapı, merdivene kaçmak isteyen bir çalışanın, yaşlı birinin veya bir çocuğun açamayacağı kadar ağırlaşır. Duman girmesin diye kaçışı engelleyen bir sistem, amacına ters düşer. Bu yüzden yönetmelik hem alt basınç sınırı hem de üst kuvvet sınırı koyar.
Kanal, Damper ve Kablo Kuralları
- Mekanik duman kontrolü kanalları çelik, alüminyum veya benzeri malzemeden yapılır; yeterli askıyla bağlanır; kaplaması en az zor alevlenici olur (Md.87/2–4).
- Havalandırma ve duman tahliye kanalları kaçış merdivenlerinden ve yangın güvenlik hollerinden geçmez; zorunlu hâllerde geçtiği bölümün yangın dayanımı kadar dayanıklı malzemeyle kaplanır (Md.87/5).
- Aynı santral birden fazla yangın kompartımanına hizmet veriyorsa, kompartıman geçişlerinde üfleme ve emiş kanallarına yangın damperi konulur (Md.87/6, 8).
- Basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmaz (Md.87/9); çünkü yangın anında kapanan bir damper, merdivene gitmesi gereken temiz havayı keser.
- Mutfak egzoz kanallarına yangın damperi konulamaz; mutfak egzozu diğer sistemlerden bağımsız olur, yanabilir malzemeden en az 50 cm uzaktan geçer ve hava girişlerinden en az 5 m uzağa atılır (Md.88/2).
- Duman tahliye ve basınçlandırma fanlarının besleme kabloları yangına en az 60 dakika dayanıklı olur ve fanlar jeneratörden beslenir (Md.85/5).
- Doğalgaz, LPG veya tehlikeli maddelerle çalışılan yerlerde fan ve motorlar ile kablo ve pano tesisatı kıvılcım güvenlikli (Ex) olur (Md.88/5).
Kompartıman ve geçiş yalıtımı için Pasif Yangın Korunması, kaçış merdivenleri için Kaçış Yolları ve Kaçış Merdivenleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
İzleme, Test ve Bakım
Yönetmeliğe göre bu sistemlerin kabul testi yapılır, periyodik kontrol, test ve bakıma tabi tutulur ve bu işler binanın yangın sorumlusunun gözetiminde yürütülür (Md.85/4). Arıza ve konum değiştirme sinyalleri ayrı bir izleme panelinde veya yangın kontrol panelinde ayrı göstergelerle izlenir (Md.80). Duman tahliye ağızlarını açan mekanizmalar sürekli bakımla işler durumda tutulur (Md.86/2).
- Sistemin hangi senaryoda hangi fanı, kapağı ve damperi çalıştırdığını gösteren güncel bir neden-sonuç (senaryo) tablosu var
- Kabul testi raporu ve basınç farkı, hava hızı ve kapı açma kuvveti ölçümleri saklanıyor
- Yangın alarmından otomatik devreye girme düzenli olarak deneniyor
- Elle açma-kapama anahtarları erişilebilir ve etiketli
- Fanlar jeneratörle besleniyor; jeneratör testlerinde fanlar da deneniyor
- Duman tahliye kapakları ve perdeleri önüne malzeme istiflenmiyor, mekanizmaları kilitlenmemiş
- Kaçış merdiveni kapıları kama veya takozla açık tutulmuyor; kapı kapatıcılar çalışıyor
- Tadilatlarda (bölme duvar, asma tavan, yeni kanal) duman kontrol tasarımına etkisi değerlendiriliyor
- Acil durum ekibi ve güvenlik görevlileri sistemi elle çalıştırmayı biliyor
Sık Yapılan Hatalar
- Kaçış merdiveni kapısını sürekli açık tutmak; basınçlandırma bu durumda dumanı tutamaz
- Basınç farkını artırmak için fan ayarını yükseltip kapıyı açılamaz hâle getirmek
- Basınçlandırma havasını otopark egzozu veya mutfak bacası yakınından almak
- Tadilatta kanalları kaçış merdiveni içinden geçirmek
- Arıza sinyallerini panelde susturup gidermemek
- Sistemi yalnızca kabulde test edip sonra hiç denememek
Senaryo: 14 katlı bir ofis binasında yıllık tatbikat sırasında merdivenden inen çalışanlar, üst katlarda yangın kapılarını açmakta zorlandıklarını bildirir. Ölçümde, kapılar kapalıyken basınç farkının gereğinden çok yüksek olduğu ve kapı açma kuvvetinin sınırı aştığı görülür; aşırı basınç damperinin tadilat sırasında yanlışlıkla kapatıldığı anlaşılır. Damper açılır, fan ayarı yeniden yapılır, ölçümler tekrarlanır ve neden-sonuç tablosuna damper konumunun periyodik kontrolü eklenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Merdiven basınçlandırma hangi binalarda zorunlu?
Konutlar hariç, merdiven kovası 30,50 m’yi aşan binalarda; bodrum kat sayısı 4’ten fazla olan binalarda bodruma hizmet veren merdivenlerde; 51,50 m’yi aşan konutlarda ve acil durum asansörü kuyularında.
Basınçlandırma kanalına yangın damperi konur mu?
Hayır. Yönetmelik basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmasını yasaklar; mutfak egzoz kanallarına da yangın damperi konulamaz.
Kapalı otoparkta duman tahliyesi ne zaman gerekir?
Toplam alanı 2.000 m²’yi aşan kapalı otoparklarda mekanik duman tahliye sistemi zorunludur; sistem bağımsız olmalı ve saatte en az 10 hava değişimi sağlamalıdır.
Sonuç
Duman kontrol ve basınçlandırma sistemleri, yangın anında kaçış merdivenini ve koridorları yaşanabilir tutan görünmez korumadır. Doğru tasarlanmaları kadar, açık bırakılmayan kapılar, kapatılmayan damperler, jeneratöre bağlı fanlar ve düzenli testlerle çalışır tutulmaları da önemlidir. İşletmeler bu sistemleri yalnızca ruhsat aşamasında değil, her tadilatta ve her tatbikatta yeniden ele almalıdır.
