Yangın güvenliği denince çoğu zaman söndürücüler, sprinklerler ve alarmlar akla gelir. Bunlar yangına müdahale eden aktif sistemlerdir. Oysa binanın kendisi de yangına karşı bir koruma kalkanı olabilir: yangını belirli bir bölümde hapseden kompartımanlar, alevlerin geçmesini engelleyen yangın duvarları, kattan kata sıçramayı önleyen cephe düzenlemeleri ve yanmayan yapı malzemeleri. Bunlara pasif yangın korunması denir. Bu yazıda pasif yangın korunmasının temel unsurlarını, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in kurallarını ve yapı malzemelerinin yangın sınıflarını ele alıyoruz.
Yazı, Özlem Akademi’nin (Özlem Özdilek İslamoğlu) “Yangın Güvenliği ve Yangın Risk Değerlendirmesi Rehberi” bilgi dokümanından ve Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümlerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Pasif Yangın Korunmasının Amacı
Pasif önlemler, yangın anında herhangi bir müdahale gerektirmeden kendiliğinden işler. Amaçları şunlardır:
- Binanın taşıyıcı sisteminin yangında belirli bir süre ayakta kalmasını sağlamak,
- Yangının ve dumanın yatay ve düşey yönde yayılmasını sınırlamak,
- İnsanların güvenle tahliyesi için zaman kazandırmak,
- İtfaiyenin müdahalesini kolaylaştırmak.
Yangın Kompartımanları
Yangın kompartımanı, yangına dayanıklı duvar, döşeme ve kapılarla çevrilerek yangının belirli bir süre içinde tutulduğu bina bölümüdür. Kompartımanlar yangının yayılmasını sınırlar, tahliye süresini uzatır ve itfaiyenin müdahalesini kolaylaştırır. Yapı elemanlarının yangın dayanımı, birleşim noktalarında da kesintisiz olmalıdır.
Yönetmeliğin Ek-4’ünde bina türüne göre en fazla kompartıman alanları belirlenmiştir. Örneğin:
| Bina türü | En fazla kompartıman alanı |
|---|---|
| Konutlar | Sınırsız |
| Büro binaları | 8.000 m² |
| Eğitim tesisleri | 6.000 m² |
| Konaklama binaları | 4.000 m² |
| Ticaret binaları | 2.000 m² |
| Sağlık amaçlı binalar | 1.500 m² |
Yangın Duvarları ve Dayanım Süreleri
| Yapı elemanı | En az yangın dayanımı |
|---|---|
| Bitişik nizam yapıları ayıran yangın duvarları | 90 dakika |
| Yangın kompartıman duvarları | 60 dakika |
| Yüksek binalarda düşey tesisat şaftı ve baca duvarları | 120 dakika (kapakları 90 dakika, duman sızdırmaz) |
| Yangın güvenlik holü duvarları | 120 dakika (kapıları 90 dakika) |
- Yangın duvarlarında kural olarak delik ve boşluk bulunmaz.
- Zorunlu boşluklardaki kapı ve pencerelerin yangın dayanımı, duvarın dayanım süresinin en az yarısı kadar olmalıdır; kapılar kendiliğinden kapanan ve duman sızdırmaz tipte olmalıdır.
- Elektrik, su ve havalandırma tesisatının yangın bölmelerinden geçtiği yerlerdeki boşluklar, yangın durdurucu harç, yastık ya da panel gibi malzemelerle kapatılmalıdır.
Döşemeler
Döşemeler yangının kattan kata geçmesini önleyen yatay bölmelerdir ve yangın duvarı niteliğinde olmalıdır. Yapı elemanlarının yangın dayanım süreleri yönetmeliğin Ek-3/B ve Ek-3/C tablolarında verilmiştir. Tesisatların döşemeden geçtiği yerler, en az döşemenin yangın dayanımı kadar yalıtılmalıdır.
Cepheler ve Çatılar
Dış cepheler, yangının kattan kata sıçramasında önemli bir yol olabilir. Yönetmeliğin 27. maddesine göre:
- Bina yüksekliği 28,50 metreden fazla olan binalarda dış cephe kaplamaları zor yanıcı (A2-s1, d0), daha alçak binalarda en az zor alevlenici (B, C) malzemeden olmalıdır.
- İki katın pencere gibi korumasız boşlukları arasında düşeyde en az 100 cm yüksekliğinde yangına dayanıklı dolu yüzey bulunmalıdır. Alternatif olarak cephe iç kısmına en çok 2 metre aralıklarla ve cepheye en fazla 1,5 metre mesafede sprinkler başlıkları yerleştirilebilir.
- Dış cephesi zor alevlenici malzemeden olan ve yüksekliği 28,50 metreden az olan yapılarda, zemin kotundan itibaren 1,5 metrelik bölüm hiç yanmaz malzemeyle kaplanır. Bina yüksekliği 6,50 metreyi aşıyorsa pencere boşluklarının yan kenarları en az 15 cm, üst kenarı en az 30 cm genişliğinde hiç yanmaz malzemeyle çevrilir.
- Çatılar yatay yangın bölmesi niteliğinde olmalıdır.
Yapı Malzemelerinin Yangın Sınıfları
Yangına Tepki Sınıfları (TS EN 13501-1)
Yapı malzemeleri, yangına nasıl tepki verdiklerine göre A1’den F’ye kadar sınıflandırılır. Yönetmelik bu sınıfları Türkçe yanıcılık kavramlarıyla şöyle eşleştirir:
| Yönetmelikteki kavram | TS EN 13501-1 sınıfı | Örnek malzemeler |
|---|---|---|
| Hiç yanmaz | A1 | Beton, taş, seramik, cam, taş yünü |
| Zor yanıcı | A2-s1, d0 | Yanmaz malzeme ağırlıklı kompozitler |
| Zor alevlenici | B, C | Yangın geciktirici katkılı ürünler |
| Normal alevlenici | D, E | Ahşap ve birçok plastik |
| Kolay alevlenici | F | İnşaatta tek başına kullanılması yasaktır |
Sınıfa eklenen iki ek gösterge vardır:
- s (duman): s1 az duman, s3 sınırsız duman oluşumunu gösterir.
- d (damlama): d0 alevli damlama olmadığını, d2 sınırlama olmadığını gösterir.
Döşeme kaplamaları için aynı sınıflar “fl” ekiyle (A1fl’den Ffl’ye) gösterilir; çatı kaplamalarında dış alev yayılımına dayanıklılık BROOF sınıfıyla ifade edilir.
Yangına Dayanıklılık Sınıfları
Yangına tepki, malzemenin yanıp yanmadığıyla ilgilidir. Yangına dayanıklılık ise bir yapı elemanının (duvar, kapı, döşeme) yangın altında taşıyıcılığını, bütünlüğünü ve yalıtkanlığını ne kadar süre koruduğunu gösterir:
| Sınıf | Dayanım süresi |
|---|---|
| F30 | 30-59 dakika |
| F60 | 60-89 dakika |
| F90 | 90-119 dakika |
| F120 | 120-179 dakika |
| F180 | 180 dakika ve üzeri |
Bu değerler TS 1263, TS 7748 ve TS EN 1363-1 standartlarındaki deney yöntemleriyle belirlenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Pasif yangın korunması nedir?
Kompartımanlar, yangın duvarları, yangına dayanıklı döşeme ve kapılar, cephe düzenlemeleri ve yanmaz malzemeler gibi, yangın anında müdahale gerektirmeden yangının ve dumanın yayılmasını sınırlayan yapısal önlemlerdir.
Yangın duvarı kaç dakika dayanıklı olmalıdır?
Bitişik nizam yapıları ayıran yangın duvarları en az 90 dakika, yangın kompartıman duvarları en az 60 dakika yangına dayanıklı olmalıdır.
Hangi binalarda dış cephe zor yanıcı malzemeden olmalıdır?
Bina yüksekliği 28,50 metreden fazla olan binalarda dış cephe kaplamaları zor yanıcı (A2-s1, d0) malzemeden olmalıdır.
A1 sınıfı malzeme ne demektir?
TS EN 13501-1’e göre A1 sınıfı, hiç yanmayan malzemeleri ifade eder; beton, taş, seramik ve taş yünü bu sınıftadır.
Sonuç
Pasif yangın korunması, binanın tasarım aşamasında başlayan ve binanın ömrü boyunca korunması gereken bir güvenlik katmanıdır. Sonradan açılan bir tesisat deliği, takozla açık tutulan bir yangın kapısı ya da yanıcı bir cephe kaplaması, bu katmanı işlevsiz bırakabilir. Aktif sistemler için Sprinkler, Yangın Pompası ve Hidrant yazımıza göz atabilirsiniz.
