Yüksekten düşme, saniyenin kesirleri içinde gerçekleşir ve insanın tepki vermesine fırsat bırakmaz. Bir emniyet kemeri takmış olmak da her zaman yeterli değildir: ankraj noktası yanlış yerdeyse, lanyard çok uzunsa ya da altta yeterli boşluk yoksa, kemer düşmeyi durduramadan kişi zemine çarpabilir ya da durdurma anındaki darbe ağır yaralanmalara yol açabilir. Bu yazıda düşmenin fiziğini, düşme faktörünü ve güvenli bir düşme durdurma sistemi için gereken serbest mesafeyi ele alıyoruz.
Yazı, “Yüksekte Güvenli Çalışma Eğitici Eğitmenliği Kılavuzu” sunumundan ve Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümlerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Yüksekte Çalışma Nedir?
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’ne göre yüksekte çalışma, seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışmadır. Türk mevzuatında yüksekte çalışma için sabit bir metre sınırı yoktur: belirleyici olan, seviye farkı ve düşme hâlinde yaralanma riskidir. Çalışma yerine ulaşmak ve oradan geri dönmek de yüksekte çalışmanın bir parçasıdır.
Yüksekten düşmeler, iş kazalarından kaynaklanan ölümlerde ilk sırada yer alır. Düşme yüksekliği arttıkça ölümle sonuçlanma ihtimali de hızla artar.
Düşme Ne Kadar Hızlı Gerçekleşir?
| Süre | Düşülen mesafe | Ulaşılan hız |
|---|---|---|
| 0,1 saniye | 5 cm | 1,8 km/sa |
| 0,5 saniye | 1,23 m | 17,7 km/sa |
| 1 saniye | 4,9 m | 70,6 km/sa |
| 2 saniye | 19,6 m | 141 km/sa |
| 3 saniye | 44,1 m | 177 km/sa |
İnsanın tepki süresi yaklaşık 0,1 saniyedir; kişi düştüğünü fark ettiğinde ise genellikle bir saniye kadar geçmiş olur. Bu sürede yaklaşık 5 metre düşülmüş ve saatte 70 km’nin üzerinde bir hıza ulaşılmıştır. Bu yüzden düşen birinin bir yere tutunarak kendini kurtarması neredeyse imkânsızdır; koruma önceden kurulmuş olmalıdır.
Durdurma Kuvveti: Şok Emici Neden Hayati?
Düşme sırasında kişinin potansiyel enerjisi harekete, yani kinetik enerjiye dönüşür. Düşmeyi durdurmak bu enerjiyi bir mesafe boyunca sönümlemek demektir: durdurma mesafesi ne kadar kısaysa vücuda binen kuvvet o kadar büyük olur.
Örneğin 100 kilogramlık bir kişinin 2 metre düştükten sonra durdurulması hâlinde vücuda binen kuvvet yaklaşık olarak:
| Durdurma mesafesi | Vücuda binen kuvvet (yaklaşık) |
|---|---|
| 30 cm | 686 kg |
| 10 cm | 2.000 kg |
| 5 cm | 4.000 kg |
| 1 cm | 20.000 kg |
Esnemeyen bir halatla durdurulan kişi, iç organ ve omurga yaralanmalarına yol açabilecek çok büyük bir darbe alır. Şok emici, düşmeyi belirli bir mesafe boyunca açılarak yavaşlatır ve TS EN 355 standardına göre vücuda binen kuvveti en fazla 6 kN ile sınırlar.
Düşme Faktörü
Düşme faktörü, düşmenin ne kadar sert olacağını gösteren basit bir orandır:
Düşme faktörü = Düşme yüksekliği ÷ Kullanılan halatın (lanyard) uzunluğu
| Durum | Düşme faktörü | Değerlendirme |
|---|---|---|
| Ankraj noktası başın üzerinde, halat gergin | 0’a yakın | En güvenli |
| Ankraj noktasının 50 cm altında çalışırken 50 cm’lik halatla düşme | 0,5 | Kabul edilebilir |
| Ankraj noktası bel hizasında | 1 | Dikkat gerektirir |
| Ankraj noktası ayak hizasında; 1 m’lik halatla ankrajın 1 m üzerine çıkıp düşme | 2 | En tehlikeli |
Bu nedenle Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, ankraj noktalarının düşme mesafesini azaltmak için mümkün olduğunca baş seviyesinin üzerinde oluşturulmasını öngörür. Ankrajı ayak hizasına bağlamak, şok emiciyi bile zorlayan en sert düşmelere yol açar.
Gereken Serbest Mesafe
Bir düşme durdurma sisteminin işe yaraması için kişinin, düşme tamamen durana kadar zemine ya da alttaki bir yapıya çarpmaması gerekir. Gereken serbest mesafe şunların toplamıdır:
- Lanyardın uzunluğu (serbest düşme),
- Şok emicinin açılma mesafesi,
- Kemerin esnemesi ve D halkasının yer değiştirmesi,
- Kişinin boyu (D halkasından ayak ucuna kadar),
- Güvenlik payı.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, yaşam hatlarında ve geri sarmalı düşüş tutucularda serbest düşme mesafesi, sistemdeki ve kemerdeki esneme hesaba katıldıktan sonra zeminle arasında en az 1 metre ilave güvenlik mesafesi bırakılmasını zorunlu tutar. Alçak yüksekliklerde şok emicili uzun bir lanyard, kişiyi zemine çarpmadan durduramayabilir; bu durumlarda geri sarmalı düşüş tutucu ya da çalışma alanı sınırlama sistemi daha uygundur.
Sarkaç Etkisi
Ankraj noktası çalışma noktasının tam üzerinde değil de yan tarafta ise, düşen kişi bir sarkaç gibi salınarak duvara ya da bir yapıya çarpabilir. Ankraj noktası mümkün olduğunca çalışanın doğrudan üzerinde olmalıdır.
Önce Toplu Koruma
Bütün bu hesaplamalar, kişisel düşme durdurma sistemlerinin ne kadar hassas olduğunu gösterir. Bu nedenle mevzuat, önce yüksekte çalışmayı mümkünse ortadan kaldırmayı, ardından korkuluk, güvenlik ağı ve platform gibi toplu koruma önlemlerini, ancak bunlar yeterli değilse kişisel koruyucuları öngörür. Toplu koruma önlemleri için Yüksekten Düşme Kazaları yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Yüksekte çalışma kaç metreden başlar?
Türk mevzuatında sabit bir metre sınırı yoktur. Seviye farkı bulunan ve düşme hâlinde yaralanma ihtimali olan her çalışma yüksekte çalışma sayılır.
Düşme faktörü nedir?
Düşme yüksekliğinin kullanılan halat uzunluğuna oranıdır. Faktör 0’a yaklaştıkça düşme daha hafif, 2’ye yaklaştıkça daha serttir. Ankraj noktasının baş seviyesinin üzerinde olması düşme faktörünü azaltır.
Şok emici ne işe yarar?
Düşmeyi belirli bir mesafe boyunca açılarak yavaşlatır ve vücuda binen kuvveti TS EN 355’e göre en fazla 6 kN ile sınırlar.
Düşme durdurma sisteminde altta ne kadar boşluk olmalıdır?
Lanyard uzunluğu, şok emicinin açılması, kemer esnemesi ve kişinin boyu toplandıktan sonra yönetmeliğe göre zeminle arasında en az 1 metre ilave güvenlik mesafesi kalmalıdır.
Sonuç
Düşme, insanın tepki veremeyeceği kadar hızlı gerçekleşir; bu yüzden koruma önceden ve doğru hesaplanarak kurulmalıdır. Başın üzerinde bir ankraj noktası, şok emicili bir bağlantı ve altta yeterli serbest mesafe, bir düşmenin hafif bir sarsıntıyla mı yoksa ölümcül bir kazayla mı sonuçlanacağını belirler. Ekipmanların seçimi için Yüksekte Çalışma Ekipmanları yazımıza göz atabilirsiniz.
