Elektrikli araçların sayısı hızla artıyor ve bu araçların karıştığı kazalar ve yangınlar, itfaiye ve acil durum ekiplerinin karşısına yeni tehlikeler çıkarıyor: turuncu yüksek gerilim kabloları, kapatıldığı sanılan ama hâlâ enerjili sistemler, saatlerce süren ve söndürüldükten sonra yeniden alevlenebilen batarya yangınları. Bu yazıda elektrikli araç kazalarında ve yangınlarında güvenli müdahalenin temel adımlarını, kurtarma kartlarını ve söndürme taktiklerini ele alıyoruz.
Yazı, Uluslararası İtfaiye ve Kurtarma Hizmetleri Birliği (CTIF) Kaza Kırım ve Yeni Teknolojiler Komisyonu’nun Aralık 2025 tarihli “Operasyonel Kılavuz: Elektrikli Araçlar İçin Acil Müdahale” belgesinden (Türkçe çeviri: Şemsettin Parlak, İzmir İtfaiyesi ve Ramazan Aktepe, Denizli İtfaiyesi) yararlanılarak hazırlanmıştır. Buradaki müdahale taktikleri eğitimli itfaiye ekipleri içindir; diğer herkes için doğru davranış, araçtan uzaklaşmak ve 112’yi aramaktır.
Elektrikli Araçları Tanımak
| Tür | Açıklama |
|---|---|
| Hibrit (HEV) | Benzin ya da dizel motor ile elektrik motoru birlikte çalışır; batarya dışarıdan şarj edilmez. |
| Şarj edilebilir hibrit (PHEV) | Bataryası prizden de şarj edilebilen hibrit araç. |
| Tam elektrikli (EV) | Yalnızca bataryadaki elektrikle çalışır. |
| Yakıt hücreli (FCEV) | Hidrojenden elektrik üretir; yüksek basınçlı hidrojen tankı da taşır. |
Bataryalar otomobillerde genellikle aracın tabanının altında, kamyonlarda şasinin yanlarında ya da kabinin arkasında, otobüslerde ise tavanda ya da arka bölümde bulunur. Bataryalar çok sayıda hücrenin modüller hâlinde birleştirilmesiyle oluşur ve binek araçlarda 100 kWh’ye kadar enerji depolayabilir.
- Yüksek gerilim: 60 V’un üzerindeki sistemler yüksek gerilim sayılır. Yüksek gerilim kabloları turuncu renklidir; yüksek gerilimli bileşenler sarı üçgen uyarı etiketiyle işaretlenir.
- Düşük gerilim: Kapı kolları, camlar ve kumanda sistemleri otomobillerde 12 V, ağır araçlarda 24 V akü ile çalışır.
Kurtarma Kartları: ISO 17840
Elektrikli araçlarda enerji kesme yöntemi markadan markaya, hatta modelden modele değişir; CTIF farklı araçlarda 70’ten fazla farklı izolasyon yöntemi tespit etmiştir. Bu yüzden müdahaleden önce aracın kurtarma kartına (rescue sheet) bakılmalıdır.
ISO 17840 standardı, kurtarma kartlarının ortak sembollerini ve renk kodlu yapısını tanımlar. Kartlarda; aracın tanınması, sabitlenmesi, enerjinin kesilmesi, araç içindekilere erişim, depolanmış enerji ve sıvılar, yangın, suya batma, çekme ve taşıma ile ek bilgiler olmak üzere 9 standart bölüm bulunur. Euro Rescue uygulaması, binlerce araç modelinin kurtarma kartına ücretsiz ve çevrimdışı erişim sağlar.
Kazada Aracı Emniyete Alma: 5 Adım
- Tanımla: Aracın elektrikli ya da hibrit olup olmadığını; markasını, modelini ve yılını belirleyin, kurtarma kartını açın.
- İncele: Bataryada ve turuncu yüksek gerilim kablolarında hasar, duman, ses ya da sızıntı olup olmadığına bakın.
- Dokunmayı yasakla: Turuncu kablolara ve sarı üçgen etiketli bileşenlere dokunulmasını ve kesilmesini yasaklayın.
- Sabitle: Aracın kapalı olduğundan emin olun; park konumuna alın, el frenini çekin ve tekerlekleri takozlayın. Elektrikli araçlar sessizdir; motor sesi duyulmaması aracın kapalı olduğu anlamına gelmez.
- İzole et: Kurtarma kartında gösterilen yöntemle yüksek gerilim sistemini devre dışı bırakın.
Önce ayarla, sonra kes: 12 V akü kesildiğinde elektrikli kapı kolları, camlar, koltuklar ve bagaj kapağı çalışmaz. Bu yüzden bunlar önce ihtiyaca göre açılmalı ya da ayarlanmalı, ardından düşük gerilim aküsünün bağlantısı refleks olarak hemen kesilmelidir.
İzolasyon Düzenekleri
| Düzenek | Yüksek gerilim devresine bağlı mı? | Özel KKD |
|---|---|---|
| Servis fişi (service plug) | Evet | Gerekir (yalıtkan eldiven vb.) |
| e-plug | Hayır | Gerekmez |
| Kesme halkası (loop) | Hayır, düşük gerilim devresinde | Gerekmez |
| 12 V sigortası | Hayır, düşük gerilim devresinde | Gerekmez |
Elektrikli Araç Yangını: Termal Kaçak
Elektrikli araç yangınlarının en zor kısmı, lityum-iyon bataryada termal kaçak başladığında ortaya çıkar: hücre ısındıkça kendi ısısını üreten tepkimeler başlar, hücreden hücreye yayılır ve batarya içeriden yanmaya devam eder. Termal kaçağı darbe ve kaza, iç kısa devre, dış ısı, aşırı şarj ve suya batma tetikleyebilir. Mekanizmanın ayrıntıları için Lityum-İyon Batarya Yangınları yazımıza göz atabilirsiniz.
- Zehirli duman: Termal kaçak dumanı hidrojen florür ve karbonmonoksit içerir.
- Patlama: Hidrojen ve metan gibi yanıcı gazlar açığa çıkar; özellikle alevsiz duman çıkışında kapalı alanlarda patlayıcı ortam oluşabilir.
- Alev püskürmesi ve fırlayan parçalar: Hücreler patlayarak alev püskürtebilir, silindirik hücreler mermi gibi fırlayabilir.
- Erimiş metal: Alüminyum batarya kasası yaklaşık 660 °C’de erir.
- Yeniden alevlenme: Söndürülen batarya saatler, hatta günler sonra, özellikle çekme ve taşıma sırasındaki sarsıntıyla yeniden alev alabilir.
Söndürme Taktikleri
- KKD: Kapalı devre temiz hava solunum cihazı ve tam itfaiyeci koruyucu donanımı zorunludur.
- Su: CTIF, araçla temas noktasında sis başlığıyla, eriyen ya da açılan batarya kasası noktalarına tam jetle yaklaşık 125 l/dk debide su uygulanmasını önerir.
- Termal kamera: Söndürmenin başarısı, mutlak sıcaklıktan çok sıcaklığın düşüş hızına termal kamerayla bakılarak değerlendirilir.
- “Bırakın yansın” kararı: Serbest yanmada bir batarya termal kaçağı ortalama 30 dakika sürer ve nadiren bir saati aşar. CTIF’e göre iki hortumla 10 dakika (yaklaşık 2.500 litre su) müdahaleye rağmen sonuç alınamıyorsa, söndürme yerine çevreyi ve yakındaki araçları korumaya odaklanılmalıdır.
Özel Teknikler ve Sınırları
| Teknik | Avantaj | Sınırlama |
|---|---|---|
| Aracı su dolu konteynere daldırma | Bataryayı doğrudan soğutur | Lojistik zorluk, kirlenmiş suyun bertarafı; ağır araçlara uygulanamaz |
| Batarya kasasını delerek içeriden su verme | Suyu doğrudan hücrelere ulaştırır | Delme termal kaçağı tetikleyebilir; lastikler patlayıp araç çökünce alttan erişim zorlaşır; söndürme suyuna ağır metaller karışabilir |
| Yangın battaniyesi | Dumanı ve yakındaki araçlara ısı geçişini sınırlar | Yangını söndürmez; altında yanıcı gaz birikerek patlama riski oluşturabilir |
Alevler devam ederken personelin araca yaklaşmasını gerektiren delme ya da daldırma ekipmanı kurulmamalıdır. Hiçbir teknik, bataryanın yeniden alevlenmeyeceğini garanti etmez.
Yangından Sonra: Karantina
- Araç sahadan kaldırılmadan önce ve sonra termal kamera ve karbonmonoksit dedektörüyle izlenmelidir.
- Yanmış ya da hasarlı elektrikli araç, binalardan ve diğer araçlardan uzak, açık bir karantina alanına çekilmelidir.
- Çekici firması ve kolluk görevlileri yeniden alevlenme riski konusunda bilgilendirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Elektrikli araç kazasında araca dokunmak tehlikeli midir?
Aracın gövdesine dokunmak normal koşullarda elektrik çarpmasına yol açmaz, ancak turuncu yüksek gerilim kablolarına ve sarı üçgen etiketli bileşenlere kesinlikle dokunulmamalıdır. Müdahale eden ekipler aracı sabitleyip yüksek gerilim sistemini izole etmelidir.
Elektrikli araç yangını suyla söndürülür mü?
Evet, temel söndürme maddesi sudur; ancak batarya yangınları çok miktarda su ve uzun süre gerektirebilir. Bu müdahale eğitimli itfaiye ekiplerince yapılmalıdır.
Kurtarma kartı (rescue sheet) nedir?
ISO 17840 standardına göre hazırlanan, aracın batarya ve kabloların yerini, enerji kesme yöntemini ve yangında yapılacakları gösteren renk kodlu bilgi belgesidir.
Söndürülen elektrikli araç yeniden yanar mı?
Evet, batarya saatler ya da günler sonra yeniden alevlenebilir. Bu nedenle araç izlenmeli ve açık bir karantina alanında tutulmalıdır.
Sonuç
Elektrikli araç kazalarında ve yangınlarında güvenli müdahale; aracı tanımak, kurtarma kartına bakmak, turuncu kablolardan uzak durmak, aracı sabitleyip yüksek gerilimi izole etmek ve batarya yangınının uzun süreceğini ve yeniden alevlenebileceğini bilmekle başlar. İşletmelerin kapalı otoparklarda ve şarj alanlarında alması gereken önlemler için Kapalı Otopark ve Şarj İstasyonlarında Elektrikli Araç Yangını yazımıza göz atabilirsiniz.
