Bir fabrikada yangın alarmı çaldığında ilk dakikalarda verilen kararlar, olayın küçük bir hasarla mı yoksa büyük bir felaketle mi sonuçlanacağını belirler. Sanayi tesislerinde başlangıç yangınları ilk dakikalarda kontrol altına alınamazsa hızla büyüyebilir. Bu dakikalarda herkesin kimden emir alacağını, kime rapor vereceğini ve hangi kanaldan haberleşeceğini bilmesi gerekir. Bu yazıda endüstriyel tesislerde acil durum komuta yapısını, rollerin dağılımını ve haberleşme düzenini ele alıyoruz.
Yazı, Yangın Uzmanı (JOIFF), AFAD ve ilk yardım eğitmeni Özkan Ayan’ın “Endüstriyel Tesislerde Acil Durum Ekipleri” eğitim sunumundan; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’ten yararlanılarak hazırlanmıştır.
Neden Bir Komuta Yapısı?
Acil durumlarda en sık görülen sorunlardan biri, aynı anda birden fazla kişinin farklı emirler vermesi ya da kimsenin karar vermemesidir. Bu yüzden olay yerinde tek bir sorumlu bulunmalı; yetki ve sorumluluk tek kişide toplanmalı, ancak kararlar ekipler arası koordinasyonla uygulanmalıdır. Uluslararası olay komuta sistemi (ICS) yaklaşımı da bu ilkeye dayanır. 6331 sayılı Kanun’un 11. maddesi işverene acil durum planlarını hazırlama, ekipleri oluşturma ve tatbikat yapma yükümlülüğü getirir; komuta yapısı bu planın omurgasıdır.
Roller ve Görevler
| Rol | Genellikle kim? | Görevleri |
|---|---|---|
| Acil durum yöneticisi | Fabrika müdürü ya da işveren vekili | Acil durumun seviyesini belirler, tahliye kararını verir, kamu kurumlarıyla iletişimi yönetir, ekipler arası koordinasyonu sağlar |
| Acil durum koordinatörü | Teknik müdür, bakım ya da operasyon sorumlusu | Teknik müdahaleyi koordine eder, ekipleri yönlendirir, itfaiyeyi karşılar ve tesisin risk haritasını aktarır |
| Ekip liderleri | Söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekiplerinin liderleri | Kendi ekibini yönetir, sahada müdahaleyi yürütür, ekip üyelerinin güvenliğini sağlar ve koordinatöre rapor verir |
| Ekip üyeleri | Eğitimli destek elemanları | Lideri tarafından verilen görevi yapar, durumu lidere bildirir |
Her rol için bir yedek belirlenmelidir. Gece vardiyalarında, hafta sonlarında ve tatillerde yöneticinin tesiste olmayabileceği düşünülerek, vardiya amirleri için de komuta görevleri tanımlanmalıdır.
Dört Temel Ekip
- Söndürme ekibi: Yangına ilk müdahaleyi yapar, büyümesini önler ve itfaiye gelene kadar soğutma çalışmalarını sürdürür.
- Kurtarma ekibi: Yaralı ve mahsur kalanları güvenli bölgeye taşır, gerektiğinde önemli evrak ve ekipmanın tahliyesine yardım eder.
- Koruma ekibi: Tesis giriş ve çıkışlarını kontrol eder, ziyaretçi ve araç girişini durdurur, tahliyeyi yönlendirir, paniği önler, toplanma alanında sayım yapar ve eksikleri raporlar.
- İlk yardım ekibi: Güvenli bölgede yaralılara temel ilk yardım uygular ve sağlık ekiplerine teslim eder.
Ekiplerin kaç kişiden oluşacağı ve görev ayrıntıları için Acil Durum Ekibi Kaç Kişi Olmalı? ve Acil Durum Ekipleri ve Görevleri yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Acil Durum Seviyeleri
Her olay tesisin tamamen boşaltılmasını gerektirmez. Planda olayın büyüklüğüne göre seviyeler tanımlanmalıdır. Örneğin:
| Seviye | Örnek | Müdahale |
|---|---|---|
| 1. Bölgesel olay | Söndürücüyle hemen söndürülen küçük yangın, küçük kimyasal dökülme | Bölüm ekibi müdahale eder, koordinatöre bilgi verilir |
| 2. Tesis içi acil durum | Büyüyen yangın, yaralanmalı kaza, kontrol edilebilir sızıntı | Acil durum ekipleri harekete geçer, etkilenen bölüm tahliye edilir, 112 aranır |
| 3. Büyük acil durum | Kontrol dışı yangın, patlama, büyük sızıntı, deprem | Tam tahliye, kamu kurumlarıyla koordinasyon, gerekirse çevrenin uyarılması |
Seviyeyi belirlemek ve tahliye kararını vermek acil durum yöneticisinin görevidir; ancak can güvenliği tehdit altındaysa herkes alarmı verip kendini güvenliğe almalıdır.
Haberleşme
| Kanal | Kullanım |
|---|---|
| Yangın alarm sistemi | Sesli ve görsel uyarıyla herkesin durumdan haberdar edilmesi |
| Acil anons sistemi | Tesis geneline yönlendirme ve tahliye duyuruları |
| Telsiz | Ekip liderleri ve koordinatör arasındaki iletişim; ayrı kanallar tanımlanmalıdır |
| Telefon ve 112 | İtfaiye, sağlık, AFAD ve kolluk gibi kamu kurumlarına bildirim |
- Mesajlar kısa, net ve teyitli olmalıdır: alıcı mesajı tekrar ederek doğrular.
- Telsiz arızası ve gürültüye karşı yedek haberleşme yöntemleri (el işaretleri, koşucu, önceden belirlenmiş buluşma noktaları) tanımlanmalıdır.
- Koordinasyon için olay yerine yakın ama güvenli bir komuta noktası belirlenmeli; tesis planları, kimyasal listeleri ve personel listeleri burada hazır bulundurulmalıdır.
İtfaiyeye Devir
Tesis ekipleri itfaiye gelene kadar görev yapar. İtfaiye geldiğinde söndürme ve kurtarma ekipleri itfaiye amirinin emrine girer ve destek konumuna geçer. Devir sırasında koordinatör itfaiyeye şu bilgileri vermelidir:
- Yangının ya da olayın yeri, türü ve ne zaman başladığı
- İçeride kalan ya da kayıp kişi sayısı ve son görüldükleri yer
- Tehlikeli kimyasalların, gaz tüplerinin ve basınçlı kapların yeri
- Elektrik, gaz ve diğer enerji kaynaklarının kesilip kesilmediği
- Sprinkler, yangın dolabı ve hidrantların durumu
- Bina planları ve erişim yolları
Olay Senaryosunun Akışı
- Fark etme ve ihbar: Olayı gören alarmı verir ve koordinatöre bildirir.
- İlk müdahale: Eğitimli personel güvenliyse başlangıç yangınına müdahale eder.
- Ekiplerin harekete geçmesi: Ekip liderleri ekiplerini toplar ve görev yerlerine gider.
- Tahliye: Koruma ekibi tahliyeyi yönlendirir, toplanma alanında sayım yapar.
- Arama ve kurtarma: Eksik kişi varsa kurtarma ekibi, güvenli olduğu ölçüde arama yapar.
- İtfaiye ile entegrasyon: Bilgi aktarılır ve komuta devredilir.
- Olay sonrası: Kayıtlar tutulur, olay incelenir ve plan güncellenir.
Kontrol Listesi
- Acil durum yöneticisi, koordinatör ve ekip liderleri yedekleriyle birlikte belirlendi mi?
- Gece ve hafta sonu vardiyaları için komuta görevleri tanımlandı mı?
- Acil durum seviyeleri ve tahliye kararı yetkisi planda yazılı mı?
- Alarm, anons ve telsiz sistemleri test ediliyor mu?
- Yedek haberleşme yöntemleri tanımlandı mı?
- Komuta noktası ve orada bulunacak belgeler belirlendi mi?
- İtfaiyeye verilecek bilgiler hazır mı?
- Komuta yapısı tatbikatlarda sınanıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Acil durumda tahliye kararını kim verir?
Planda belirlenen acil durum yöneticisi verir. Ancak can güvenliği doğrudan tehdit altındaysa herkes alarmı verip kendini güvenliğe almalıdır.
Acil durum koordinatörünün görevi nedir?
Teknik müdahaleyi koordine eder, ekipleri yönlendirir, itfaiyeyi karşılar ve tesisin risklerini aktarır.
İtfaiye gelince tesis ekipleri ne yapar?
Söndürme ve kurtarma ekipleri itfaiye amirinin emrine girer ve destek konumuna geçer.
Acil durumda neden tek sorumlu olmalı?
Birden fazla kişinin farklı emirler vermesi kargaşaya ve zaman kaybına yol açar. Yetki tek kişide toplanır, uygulama ise ekipler arası koordinasyonla yürütülür.
Sonuç
Endüstriyel tesislerde acil durum yönetiminin başarısı, ekiplerin cesaretinden önce kimin karar verdiğinin, kimin kime rapor verdiğinin ve haberleşmenin nasıl yapılacağının önceden belirlenmesine bağlıdır. Net bir komuta yapısı, güvenilir haberleşme ve düzenli tatbikatlar, ilk dakikalarda doğru kararların alınmasını sağlar. Tatbikatların planlanması için Acil Durum Tatbikatı Nasıl Yapılır? yazımıza göz atabilirsiniz.
