Yanıcı gaz ve sıvıların bulunduğu tesislerde yangın tek bir biçimde ortaya çıkmaz. Bir boru hattındaki kaçak tutuşunca uzun ve dar bir jet alevi oluşur. Tank çevresine yayılan yakıt tutuşunca havuz yangını çıkar. Kaçağın oluşturduğu buhar bulutu bir kıvılcımla tutuşursa ani alevlenme yaşanır. En ölümcül olanı ise BLEVE’dir: Yangına maruz kalan bir LPG tankı yarılır ve dev bir ateş topu oluşur. Bu yazıda yanıcı gaz ve sıvı yangınlarının türlerini, BLEVE’nin nasıl oluştuğunu, uyarı işaretlerini, tahliye mesafelerini ve önleme yollarını anlatıyoruz.
Yazı, yangın eğitim notlarındaki parlayıcı sıvı yangınları bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Tahliye mesafeleri, tehlikeli madde kazalarında ilk müdahale için uluslararası alanda kullanılan Acil Müdahale Rehberi’nden (ERG) alınmıştır. Kaynaktaki bazı tarihsel kaza verileri doğrulanamadığı için yazıya alınmamıştır.
Yanıcı Gaz ve Sıvı Yangınlarının Türleri
| Tür | Nasıl oluşur? | Örnek | Başlıca tehlike |
|---|---|---|---|
| Jet yangını | Basınçlı gaz veya sıvının bir delik, flanş ya da vanadan fışkırarak tutuşması | Gaz boru hattında veya dolum hortumunda kaçağın yanması | Uzun, dar ve çok sıcak alev; çarptığı tank, boru ve çelik yapıları kısa sürede zayıflatır |
| Havuz yangını | Dökülen veya tanktan taşan yanıcı sıvının yüzeyinin yanması | Tank çevresindeki sete (havuza) yayılan akaryakıtın tutuşması | Yüksek ısı ışınımı, yoğun duman, yanan sıvının kanallarla yayılması |
| Ani alevlenme (flaş yangını) | Kaçaktan oluşan yanıcı buhar bulutunun bir tutuşturucuya ulaşıp alevin buluttan kaçak noktasına geri koşması | LPG kaçağının yerde yayılıp bir motor veya elektrik kontağından tutuşması | Bulutun içinde veya yakınında bulunanlarda ağır yanık; alev kaynağa ulaşınca jet veya havuz yangınına dönüşebilir |
| Buhar bulutu patlaması | Büyük bir buhar bulutunun kısmen kapalı veya sıkışık bir alanda (boru rafları, binalar arası) tutuşması | Proses tesislerinde büyük gaz kaçakları | Basınç dalgası; bina ve ekipman hasarı, uzak mesafelere kadar yaralanma |
| BLEVE (kaynayan sıvının genleşen buhar patlaması) | İçinde basınç altında sıvılaştırılmış gaz bulunan bir tankın yangın veya darbe sonucu yarılması | Yangına maruz kalan LPG tankı, tüp veya tanker | Ateş topu, yoğun ısı ışınımı, tank parçalarının yüzlerce metreye fırlaması |
BLEVE Nasıl Oluşur?
LPG, propan, bütan gibi sıvılaştırılmış gazlar, tank içinde atmosfer basıncındaki kaynama noktalarının çok üzerinde, basınç altında sıvı olarak tutulur. Tank yangına maruz kaldığında:
- İçerideki sıvı ısınır, buhar basıncı yükselir; emniyet vanası açılarak gaz atmaya başlar.
- Alevin, tankın sıvı seviyesinin üstündeki (buhar bölgesindeki) çeliğine çarptığı yerde, çeliği soğutacak sıvı yoktur. Çelik hızla ısınır ve dayanımını kaybeder.
- Zayıflayan çelik yükselen basınca dayanamaz ve tank aniden yarılır.
- Basıncı birden düşen sıvı, anında kaynayarak büyük bir buhar kütlesine dönüşür. Bu kütle tutuşunca dev bir ateş topu oluşur; tank parçaları füze gibi fırlar.
Dikkat: Emniyet vanasının çalışıyor olması tankı korumaz. Emniyet vanası basıncı sınırlar; ancak alevin ısıttığı çeliğin dayanım kaybını önleyemez. Tarihteki en ağır BLEVE felaketlerinden biri, 1984’te Meksiko City’deki San Juanico LPG terminalinde yaşanmış; zincirleme tank patlamalarında yüzlerce kişi hayatını kaybetmiştir.
Uyarı İşaretleri: Hemen Uzaklaşın
- Emniyet vanasından gelen sesin giderek yükselmesi veya tizleşmesi
- Tank yüzeyinde renk değişimi, boyanın kabarması veya yanması
- Tankın alev içinde kalması, özellikle alevin tankın üst kısmına çarpması
- Tank gövdesinde şişme, deformasyon
Bu işaretlerden biri görülürse müdahale bırakılır ve herkes derhal uzaklaştırılır. Tanklara uçlarından (kafa taraflarından) yaklaşılmaz; yarılmada parçalar çoğunlukla tank ekseni doğrultusunda fırlar.
Tahliye Mesafeleri
| Durum (ERG’ye göre) | Yalıtım / tahliye mesafesi |
|---|---|
| Yanıcı gaz (LPG, propan vb.) tankı, tankeri veya vagonu yangına maruz kalmışsa | Her yönde 1600 m yalıtım; bu mesafe için tahliye düşünülür |
| Yanıcı sıvı tankı, tankeri veya vagonu yangına maruz kalmışsa | Her yönde 800 m yalıtım; bu mesafe için tahliye düşünülür |
Bu mesafeler ilk müdahale için genel değerlerdir. Tesisin acil durum planında, depolanan maddeye ve miktara göre yapılmış senaryo analizleriyle belirlenen tahliye alanları, toplanma yerleri ve yollar yer almalıdır. Toplanma yeri, tanklara karşı rüzgâr üstünde ve yeterli uzaklıkta seçilmelidir.
İlk Müdahalede Yapılacaklar
- Kaçağı durdurun: Güvenle yapılabiliyorsa vanayı kapatın veya acil kapama butonunu kullanın. Gaz yangınında, kaçak durdurulamıyorsa alevi söndürmeyin; söndürülen ama akmaya devam eden gaz bulut oluşturup patlayabilir.
- Tutuşturucuları kaldırın: Kaçak varsa ancak henüz tutuşmamışsa motorları durdurun, kıvılcım kaynaklarını uzaklaştırın, alana araç sokmayın.
- Tankı soğutun: Yangına maruz kalan tankın özellikle üst kısmı, sabit su püskürtme sistemleri veya insansız monitörlerle bol suyla soğutulur. Soğutma, yangın sönene kadar ve sonrasında da sürdürülür.
- İnsanları uzak tutun: Soğutma mümkün olduğunca insansız ekipmanla yapılır; çalışanlar ve ilk müdahale ekibi uyarı işaretlerinde derhal geri çekilir.
- 112’yi arayın, itfaiyeye madde adını, miktarını ve tankların yerini bildirin.
Önleme
- Tanklar ile binalar, sınır, yollar ve birbirleri arasında ilgili mevzuat ve standartlarda öngörülen güvenlik mesafeleri korunuyor
- Yanıcı sıvı tanklarının çevresinde dökülmeyi toplayacak setler (havuzlar) var; set içinde yanıcı malzeme ve atık birikmiyor
- LPG tanklarının altında ve çevresinde yanıcı sıvı birikebilecek çukur veya eğim yok
- Tanklarda sabit su püskürtme (soğutma) sistemi veya monitör var ve test ediliyor
- Uzaktan kumandalı acil kapama vanaları ve gaz dedektörleri bulunuyor
- Dolum ve boşaltmada topraklama, hortum kontrolü ve sürücünün başında kalması kuralları uygulanıyor
- Patlayıcı ortam bölgeleri belirlendi; bu bölgelerde uygun Ex ekipman kullanılıyor ve sıcak iş izinle yapılıyor
- Acil durum planında jet, havuz yangını ve BLEVE senaryoları, tahliye mesafeleri ve toplanma yerleri tanımlı
- Komşu işletmeler ve yerleşimler olası tahliye konusunda bilgilendirildi
İlgili konular için Patlayıcı Ortam Bölgeleri, Dolum-Boşaltma Güvenliği, Statik Elektrik ve Topraklama ve Yangın Köpükleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Senaryo: Bir fabrikanın LPG tankının yakınında, kamyondan dökülen yağ ve palet yığını tutuşur; alevler tankın bir yanını sarmaya başlar. Emniyet vanası gaz atarken bakım ekibi yangın dolabı hortumuyla tankın yakınına gitmek ister. Acil durum koordinatörü buna izin vermez: Sabit su püskürtme sistemini uzaktan devreye alır, tesisi ve komşu depoyu tahliye ettirir, toplanma yerini tanka uzak ve rüzgâr üstündeki otoparka taşır ve itfaiyeye LPG tankı bilgisini verir. İtfaiye insansız monitörlerle soğutmayı sürdürerek yangını söndürür. Olay sonrası tank çevresinde malzeme istifleme yasaklanır ve bölge yer işaretleriyle ayrılır.
Sıkça Sorulan Sorular
BLEVE nedir?
Basınç altında sıvılaştırılmış gaz bulunan bir tankın, genellikle yangında çeliğin zayıflaması sonucu yarılması ve içindeki sıvının anında buharlaşarak tutuşmasıyla oluşan ateş topu ve patlamadır.
Gaz kaçağından çıkan alev söndürülmeli mi?
Kaçak durdurulamıyorsa hayır. Alev söndürülür ama gaz akmaya devam ederse bulut oluşur ve daha büyük bir patlama yaşanabilir. Önce kaçağın kaynağı kesilmeli, bu sırada çevredeki tank ve yapılar soğutulmalıdır.
Yangına maruz kalan LPG tankı için ne kadar mesafe gerekir?
Acil Müdahale Rehberi (ERG), yangına maruz kalan yanıcı gaz tankı, tankeri veya vagonu için her yönde 1600 m yalıtım ve tahliye öngörür.
Sonuç
Yanıcı gaz ve sıvı yangınlarında dakikalar içinde durum değişebilir; özellikle yangına maruz kalan bir LPG tankı, müdahale eden herkes için ölümcül bir tehlikedir. Kaçağın kaynağını kesmek, tankları uzaktan soğutmak, uyarı işaretlerinde derhal uzaklaşmak ve tahliye mesafelerini önceden planlamak hayat kurtarır. Önleme ise mesafe, set, soğutma sistemi ve tank çevresinde düzenle başlar.
