Akaryakıt, solvent, boya ve yağ gibi yanıcı sıvıların bulunduğu tesislerde en etkili söndürücülerden biri köpüktür. Ancak her köpük her sıvıyı söndürmez: Benzin yangınını hızla bastıran bir köpük, alkol veya aseton yangınında saniyeler içinde parçalanabilir. Yanlış uygulanan köpük ise yanan sıvıyı sıçratıp yangını büyütebilir. Bu yazıda köpüğün nasıl söndürdüğünü, köpük konsantresi türlerini, genleşme oranlarını, doğru uygulama tekniğini ve köpük kullanırken alınacak sağlık, güvenlik ve çevre önlemlerini anlatıyoruz.
Yazı, yangın eğitim notlarındaki köpük bölümlerinden yararlanılarak hazırlanmış; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in söndürme sistemlerine ilişkin hükümleri eklenmiştir. Sabit köpüklü sistemlerin tasarımı ilgili standartlara göre yapılmalıdır. Söndürme maddelerinin genel karşılaştırması için Yangın Söndürme Maddeleri yazımıza bakabilirsiniz.
Köpük Nasıl Söndürür?
Yangın köpüğü; su, köpük konsantresi ve havanın karıştırılmasıyla elde edilen, yanıcı sıvılardan hafif olduğu için yüzeyde yüzen kararlı bir kabarcık kütlesidir. Yanan sıvının üzerinde bir örtü oluşturarak dört yoldan etki eder:
- Örtme: Yakıt yüzeyini kaplar, oksijenle teması keser.
- Bastırma: Sıvının buharlaşmasını ve yanıcı buharların yükselmesini engeller.
- Ayırma: Alevi yakıt yüzeyinden ayırır.
- Soğutma: İçindeki su, yakıtın üst katmanını ve çevredeki sıcak yüzeyleri soğutur.
Köpüğün en önemli özelliği, söndürmeden sonra da örtünün bir süre yerinde kalarak yeniden tutuşmayı önlemesidir. Bu yüzden köpük örtüsü bozulmamalıdır.
Temel Kavramlar
- Karışım oranı: Konsantrenin suya oranıdır. Konsantreler genellikle %1, %3 veya %6 oranında kullanılmak üzere üretilir. Ambalajdaki orana uyulmalı; karıştırıcı (melanjör, orantılayıcı) bu orana ayarlanmalıdır.
- Genleşme (köpürme) oranı: Elde edilen köpük hacminin, köpük çözeltisi hacmine oranıdır.
| Köpük | Genleşme oranı | Özellik | Kullanım |
|---|---|---|---|
| Düşük genleşmeli (ağır) | Yaklaşık 20’ye kadar | Su oranı yüksek; soğutma etkisi de var, uzağa atılabilir, rüzgârdan az etkilenir | Tank, havuz ve dökülme yangınları; açık alanlar |
| Orta genleşmeli | Yaklaşık 20–200 | Daha hafif; boğma ağırlıklı, sınırlı soğutma | Dökülme alanları, setler (havuzlar) içi, buhar bastırma |
| Yüksek genleşmeli (hafif) | Yaklaşık 200 üzeri | Su oranı çok az; atma mesafesi yok, hacmi doldurarak boğar | Bodrumlar, kapalı depolar, uçak hangarları, kablo galerileri gibi kapalı hacimler |
Köpük Konsantresi Türleri
| Tür | Özellik | Dikkat |
|---|---|---|
| Protein (P) | Doğal proteinlerden üretilir; ısıya dayanıklı, kararlı ağır köpük verir | Yayılması yavaştır; alkol gibi polar sıvılarda etkisizdir |
| Floroprotein (FP) | Proteine flor bileşikleri eklenmiştir; yakıtla kirlenmeye daha dayanıklı, daha hızlı söndürür | Flor içerir; çevresel kısıtlamalar konusunda tedarikçiye danışılmalı |
| AFFF (sulu film oluşturan köpük) | Yakıt yüzeyinde ince bir su filmi oluşturarak çok hızlı yayılır ve söndürür; hidrokarbon yangınlarında çok etkilidir | Flor (PFAS) içerir; alkol ve polar çözücülerde parçalanır |
| Alkole dayanıklı (AR) | Polar sıvıların köpüğü parçalamasını önleyen bir koruyucu tabaka oluşturur; hem hidrokarbon hem polar sıvıda kullanılabilir | Polar sıvılarda genellikle daha yüksek karışım oranı ve yumuşak uygulama gerekir |
| Sentetik (çok amaçlı) | Düşük, orta ve yüksek genleşmeli köpük üretebilir; ıslatma gücü yüksektir, kâğıt, pamuk, ahşap gibi katı yangınlarında da kullanılır | Hidrokarbon tank yangınlarında film oluşturan köpükler kadar etkili olmayabilir |
| Flor içermeyen (F3) | PFAS içermeyen yeni nesil köpükler | Performansı ürüne ve uygulama tekniğine göre değişir; mevcut sisteme uyumu test edilmeden geçiş yapılmamalı |
Polar sıvılar: Alkoller, aseton, MEK, etil asetat, akrilonitril ve bunları içeren tinerler suyla karışır ve sıradan köpüğün içindeki suyu çekerek köpüğü bozar. Bu sıvıların bulunduğu alanlarda alkole dayanıklı (AR) köpük kullanılmalıdır. Hangi köpüğün uygun olduğu, malzemenin güvenlik bilgi formunun yangınla mücadele bölümünde yazar.
PFAS İçeren Köpükler ve Çevre
AFFF ve floroprotein köpüklerin içerdiği florlu bileşikler (PFAS), doğada parçalanmayan ve canlılarda birikebilen maddelerdir. PFOS ve PFOA gibi bazı PFAS türleri uluslararası düzenlemelerle yasaklanmış veya kısıtlanmıştır; Avrupa Birliği de PFAS içeren yangın köpüklerinin kullanımını aşamalı olarak sınırlayan düzenlemeler getirmiştir. Bu nedenle işletmelerin:
- Stoktaki köpüklerin türünü ve içeriğini güvenlik bilgi formundan öğrenmesi,
- Eğitim ve tatbikatlarda florlu köpük yerine eğitim köpüğü veya flor içermeyen köpük kullanması,
- Köpüklü söndürme suyunu kanalizasyona, dereye veya toprağa bırakmadan toplaması ve atık olarak bertaraf ettirmesi,
- Köpük değişikliği planlarken sistem uyumunu (orantılayıcı, nozul, lans) tedarikçiyle birlikte değerlendirmesi önerilir.
Doğru Uygulama
- Rüzgârı arkanıza alın, kaçış yolunuzu koruyun.
- Köpüğü yanan sıvının içine doğrudan ve sert püskürtmeyin. Sert jet yakıt yüzeyini delip sıvıyı sıçratabilir, yangını yayabilir.
- Yumuşak uygulayın: Köpüğü yanan alanın önüne düşürüp kendiliğinden yüzeye yayılmasını sağlayın veya bir duvara, tank cidarına, makineye çarptırarak sıvının üzerine akıtın.
- Kesintisiz uygulayın: Köpük örtüsü tüm yüzeyi kaplayana kadar uygulamaya devam edin; yetersiz köpükle başlanan müdahale çoğu zaman başarısız olur.
- Örtüyü bozmayın: Söndükten sonra köpüğün üzerinde yürümeyin, su ile yıkamayın; gerekirse örtüyü köpükle tazeleyin.
- Elektrikli ekipmana dikkat: Köpük su bazlıdır ve elektrik iletir. Gerilim altındaki tesislerde enerji kesilmeden köpük kullanılmamalıdır.
Lans ve köpük ekipmanları için Yangın Hortumları, Lanslar ve Rekorlar yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Alkol, aseton veya tiner yangınında sıradan AFFF veya protein köpük kullanmak
- Köpüğü yanan sıvının ortasına sert jetle püskürtmek
- Söndükten sonra köpüğü su ile yıkayıp örtüyü bozmak
- Farklı tür ve markadaki konsantreleri aynı tankta karıştırmak
- Orantılayıcıyı konsantre oranına göre ayarlamamak
- Son kullanma tarihini ve depolama sıcaklığını takip etmemek
- Yüksek genleşmeli köpükle dolmuş alana solunum koruyucu ve yaşam hattı olmadan girmek
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri
- Köpük konsantreleri deri ve gözleri tahriş edebilir; dolum ve karıştırmada eldiven ve göz koruması kullanılmalı, güvenlik bilgi formuna uyulmalıdır.
- Yüksek genleşmeli köpükle dolan hacimde görüş sıfırdır ve yön kaybedilir; köpük içinde yangın gazları ve oksijen azlığı olabilir. Bu alanlara yalnızca eğitimli ekipler, solunum cihazı ve yaşam hattıyla girer.
- Köpüklü zemin çok kaygandır; müdahale ve sonrasında düşmelere karşı dikkat edilmelidir.
- Köpük ekipmanı kullanan ekipler düzenli eğitim ve tatbikat yapmalıdır.
Kontrol Listesi
- Tesisteki yanıcı sıvılar hidrokarbon ve polar olarak sınıflandırıldı; uygun köpük türü belirlendi
- Köpük konsantresinin türü, oranı, miktarı ve son kullanma tarihi kayıtlı
- Konsantre üretici talimatına uygun sıcaklıkta, güneş ve dondan korunarak depolanıyor
- Orantılayıcılar ve köpük lansları periyodik olarak test ediliyor
- Sabit köpüklü sistemlerin bakımı yetkin firmalarca yapılıyor
- Söndürme suyunun toplanması (set, havuz, kanal kapatma) acil durum planında yer alıyor
- Ekipler köpük uygulama tekniği konusunda uygulamalı eğitim aldı
Senaryo: Bir boya fabrikasının solvent deposunda küçük bir dökülme alev alır. İlk müdahale ekibi depodaki AFFF’li köpük söndürücüyü kullanır; ancak köpük yanan sıvının üzerinde tutunmaz ve kısa sürede kaybolur. Dökülen sıvının aseton ağırlıklı bir tiner olduğu anlaşılır. Alevler, alkole dayanıklı köpükle donatılmış itfaiye tarafından söndürülür. Olay sonrası risk değerlendirmesinde depodaki bütün maddeler polar ve hidrokarbon olarak ayrılır, polar sıvı alanlarına AR tipi köpüklü söndürücüler yerleştirilir ve ekip yumuşak uygulama tekniğiyle yeniden eğitilir.
Sıkça Sorulan Sorular
AFFF köpük alkol yangınında kullanılır mı?
Sıradan AFFF, alkol ve aseton gibi polar sıvılarda parçalanır. Bu sıvılar için alkole dayanıklı (AR) köpük gerekir.
Köpük elektrik yangınında kullanılır mı?
Hayır. Köpük su bazlı olduğu için elektrik iletir; enerji kesilmeden gerilim altındaki tesislerde kullanılmaz.
Yüksek genleşmeli köpük nerede kullanılır?
Bodrumlar, kapalı depolar, hangarlar ve kablo galerileri gibi kapalı hacimleri doldurarak söndürmek için kullanılır. Açık alanda rüzgârdan çok etkilenir ve uzağa atılamaz.
Sonuç
Köpük, yanıcı sıvı yangınlarında en güçlü araçlardan biridir; ancak doğru tür, doğru oran ve doğru teknikle uygulandığında. Tesisteki sıvıları tanımak, polar sıvılar için alkole dayanıklı köpük bulundurmak, yumuşak ve kesintisiz uygulamak, örtüyü bozmamak ve köpüklü söndürme suyunu çevreye bırakmamak, köpüğün hem etkili hem güvenli kullanılmasını sağlar.
