KBRN; kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer tehditlerin kısaltmasıdır. Bu tehditler yalnızca savaş ve terör saldırılarıyla sınırlı değildir: bir sanayi tesisinde kimyasal sızıntı, bir laboratuvarda biyolojik madde kazası, radyoaktif kaynak taşıyan bir aracın kaza yapması ya da bir nükleer santraldeki arıza da KBRN olayıdır. Bu yazıda KBRN tehditlerinin kaynaklarını, sivil savunma ikaz işaretlerinin anlamlarını ve sığınma yerlerinin nasıl seçileceğini ele alıyoruz.
Yazı, Millî Eğitim Bakanlığı Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi Daire Başkanlığı’nın “KBRN Farkındalık Eğitimi” sunumundan yararlanılarak hazırlanmıştır.
KBRN Nedir?
Kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer maddeler, toplu ölüm ve yaralanmalara yol açabilecek etkileri nedeniyle “kitle imha” kapsamında değerlendirilir. Bu maddelerin ortak özelliği, çoğu zaman gözle görülmemeleri, etkilerinin geniş bir alana yayılabilmesi ve korunmanın önceden bilgi ve hazırlık gerektirmesidir.
| Tehdit | Kaynağı | Örnek olay |
|---|---|---|
| Kimyasal | Zehirli, yakıcı ya da boğucu kimyasal maddeler | Sanayi tesisinde klor ya da amonyak sızıntısı |
| Biyolojik | Hastalık yapan bakteri, virüs ve toksinler | Şüpheli posta, laboratuvar kazası |
| Radyolojik | Radyoaktif kaynaklar | Kayıp ya da çalınmış radyoaktif kaynak, taşıma kazası |
| Nükleer | Nükleer reaktörler ve silahlar | Nükleer santral kazası |
KBRN Tehditleri Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar?
- Terör saldırıları,
- Endüstriyel kazalar,
- Nükleer reaktör kazaları,
- Deprem gibi afetler sonrasında tesislerde oluşan hasarlar,
- Tehlikeli maddelerin taşınması sırasında yaşanan kazalar.
İş sağlığı ve güvenliği açısından en olası KBRN olayları, tehlikeli kimyasal madde kullanan ya da depolayan tesislerdeki kazalardır. Bu nedenle bu tür tesislerin acil durum planlarında kimyasal sızıntı senaryolarına mutlaka yer verilmelidir.
Yakınımızdaki Nükleer Santraller
Ülkemizin yakınında faaliyet gösteren nükleer santraller de bir risk kaynağıdır. Bunlar arasında Türkiye sınırına yaklaşık 16 km uzaklıktaki Ermenistan’ın Metsamor santrali, yaklaşık 200 km uzaklıktaki Bulgaristan’ın Kozloduy santrali ve yaklaşık 370 km uzaklıktaki Romanya’nın Cernavoda santrali yer alır.
Sivil Savunma İkaz ve Alarm İşaretleri
İkaz ve alarm sistemi, hava saldırısı, radyoaktif serpinti ya da kimyasal tehlikeyi ve bu tehlikelerin geçtiğini halka duyurmak için kullanılır. Her ikazın anlamını ve ne yapılacağını önceden bilmek gerekir.
| İkaz | Siren sesi | Anlamı |
|---|---|---|
| Sarı ikaz | 3 dakika devamlı (düz) siren | Saldırı olasılığı var, alarma hazır ol. |
| Kırmızı ikaz | 3 dakika alçalıp yükselen dalgalı siren | Saldırı tehlikesi var, derhal sığınağa gir. |
| Gri veya siyah ikaz | Üçer saniyelik kesik kesik siren ya da radyo, hoparlör ve megafon duyurusu | Radyoaktif serpinti ya da kimyasal tehlike var. |
| Beyaz ikaz | Radyo, hoparlör ve megafon duyurusu | Tehlike geçti. |
İkazlarda Ne Yapılır?
- Sarı ikazda: Doğalgaz, elektrik ve su ana vanalarını kapatın; ocak ve sobaları söndürün; kapı ve pencereleri kapatıp perdeleri çekin; sığınağa gerekli malzemeleri taşıyın ve sığınmaya hazırlanın.
- Kırmızı ikazda: Eksikleri tamamlayıp malzemelerinizi alarak hemen sığınağa girin ve beyaz ikaza kadar sakin bir şekilde bekleyin.
- Gri veya siyah ikazda: Malzeme ve yiyeceklerinizle hemen sığınağa ya da sığınma yerine gidin, yetkililerin duyurularını takip edin.
- Beyaz ikazda: Sığınaktan çıkın, normal yaşama dönün ve yardıma ihtiyacı olanlara destek olun.
Sığınak ve Sığınma Yeri
Sığınaklar; nükleer, kimyasal ve biyolojik maddelerin ve klasik silahların etkilerinden ve afetlerden korunmak için yapılan güvenli yapılardır. Barış zamanında bakımlarının sağlanması için otopark, garaj, metro ya da spor salonu gibi amaçlarla da kullanılabilirler.
Sığınak Yoksa Nereye Sığınmalı?
| Tehdit | Uygun sığınma yeri |
|---|---|
| Kimyasal ve biyolojik | Üst katlarda, penceresi az ya da hiç olmayan bir oda (örneğin iç banyo). Kimyasal gazlar havadan ağır olduğu için alçak yerlerde birikir. Kapı ve pencere aralıkları bant, macun ya da ıslak bezlerle kapatılır. |
| Klasik ve nükleer | Mümkünse bodrum katında, tavanı ve duvarları sağlam, penceresi az bir yer. Kapı ve pencereler kum torbalarıyla takviye edilir. |
Kimyasal tehlikede bodruma inmeyin: Klasik saldırılarda en güvenli yer bodrum iken, kimyasal gazlar havadan ağır olduğu için alçak yerlerde toplanır. Bu nedenle kimyasal ve biyolojik tehlikede üst katlardaki penceresiz odalar tercih edilir.
Sığınakta Bulundurulması Gerekenler
- En az 14 günlük gıda ve su; kişi başına günde en az 2 litre içme suyu
- İlk yardım çantası ve kişisel ilaçlar
- Pilli radyo, el feneri ve yedek piller
- Battaniye, ranza ya da yatak
- Gaz maskesi, plastik torbalar, çöp bidonu ve hijyen malzemeleri
- Yangın söndürme cihazı, kazma, kürek ve kum torbası
- Telefon ya da telsiz
Sıkça Sorulan Sorular
KBRN ne demektir?
Kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer tehditlerin kısaltmasıdır. Bu tehditler savaş ve terörün yanı sıra endüstriyel kazalar ve santral kazaları sonucunda da ortaya çıkabilir.
Kırmızı ikaz ne anlama gelir?
3 dakika boyunca alçalıp yükselen dalgalı siren sesidir ve saldırı tehlikesi olduğunu, derhal sığınağa girilmesi gerektiğini bildirir.
Beyaz ikaz ne demektir?
Tehlikenin geçtiğini bildirir. Radyo, hoparlör ve megafon gibi araçlarla duyurulur.
Kimyasal tehlikede nereye sığınılmalıdır?
Kimyasal gazlar havadan ağır olduğu için bodrum yerine üst katlardaki penceresiz ya da az pencereli bir odaya sığınılmalı, kapı ve pencere aralıkları kapatılmalıdır.
Sonuç
KBRN tehditlerine karşı en etkili korunma, tehlikenin türünü tanımak, ikaz işaretlerinin anlamını bilmek ve sığınma yerini önceden belirlemektir. Her tehdit türünde yapılacaklar farklıdır; ayrıntılar için Kimyasal Tehlikelere Karşı Korunma, Biyolojik Tehditler ve Şüpheli Posta ve Radyasyon ve Nükleer Tehlikeden Korunma yazılarımıza göz atabilirsiniz.
