Kimyasal tehlikeler yalnızca savaş ve terörle sınırlı değildir; bir fabrikada patlayan bir tank, devrilen bir kimyasal yüklü tır ya da bir depodaki sızıntı da çevredeki insanları zehirli gazlarla karşı karşıya bırakabilir. Kimyasal tehlikede hızlı davranmak hayati önem taşır. Bu yazıda kimyasal maddelerin vücuda giriş yollarını, belirtilerini, kimyasal tehlikenin nasıl fark edileceğini ve öncesinde, sırasında ve sonrasında yapılması gerekenleri ele alıyoruz.
Yazı, Millî Eğitim Bakanlığı Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün “KBRN Farkındalık Eğitimi” sunumundan yararlanılarak hazırlanmıştır.
Kimyasallar Vücuda Nasıl Girer?
- Solunum yoluyla: Gaz, buhar ve tozların solunması. En hızlı ve en yaygın yoldur.
- Deri yoluyla: Sıvı kimyasalların deriden emilmesi.
- Göz yoluyla: Gaz ya da sıçrayan sıvının göze teması.
- Sindirim yoluyla: Kirlenmiş su ve yiyeceklerin tüketilmesi.
Kimyasal Maddelerin Etkileri ve Belirtileri
| Grup | Başlıca belirtiler | Özel müdahale |
|---|---|---|
| Sinir etkili maddeler | Sebepsiz burun akıntısı, aşırı terleme, göz bebeklerinin küçülmesi, görmede bulanıklık, kas seğirmeleri, göğüste sıkışma, nefes darlığı; ağır vakalarda dakikalar içinde bilinç kaybı | Hızla ortamdan uzaklaşma ve acil tıbbi müdahale; panzehir yalnızca sağlık personelince uygulanır. |
| Yakıcı (kabartıcı) maddeler | Gözlerde yanma ve sulanma, göz kapaklarında şişme, öksürük, ciltte kızarıklık ve su kabarcıkları, bulantı ve kusma | Cildi sürtmeden temizleyip bol suyla yıkama, hemen sağlık kuruluşuna başvurma |
| Boğucu maddeler (örneğin klor, fosgen) | Göğüste darlık, nefes almada güçlük, öksürük, gözlerde yaşarma, burun ve boğazda tahriş, dudaklarda morarma | Temiz havaya çıkma, istirahat, sağlık kuruluşuna başvurma |
| Kan zehirleyici maddeler (örneğin siyanür, karbonmonoksit) | Baş dönmesi, baş ağrısı, sersemlik, bulantı ve kusma, ciltte ve dudaklarda parlak kırmızı ya da pembe renk | Temiz havaya çıkma, acil tıbbi müdahale |
Göz yaşartıcı ve kusturucu gazlar gibi kargaşa kontrol maddeleri ise genellikle geçici etkilidir; temiz havaya çıkmak ve gözleri bol suyla yıkamak çoğu zaman yeterlidir.
Kimyasal Tehlike Nasıl Anlaşılır?
- Havada olağandışı bir sis, buhar ya da duman bulutu,
- Sarımsak, hardal, acı badem ya da biçilmiş çimen gibi alışılmadık kokular,
- Çimenlerde, ağaçlarda ya da yerde açıklanamayan yağ ya da su damlacıkları,
- Sebebi bilinmeyen hasta ya da ölü hayvanlar (kuşlar, fareler),
- Çevredeki insanlarda aynı anda göz yaşarması, burun akıntısı, boğaz yanması, ciltte kızarıklık, kusma ve halsizlik,
- Siren sesleri ve radyo-televizyon duyuruları.
Kimyasal Tehlikede Ne Yapmalı?
Öncesinde
- Kırık cam, kapı ve pencere pervazlarını onarın; aralıkları sıkıca kapatılabilir hâle getirin.
- Arındırma için evde çamaşır suyu, deterjan ve sabun bulundurun.
- Su ve yiyecekleri cam kaplarda ve konserve gibi sızdırmaz ambalajlarda saklayın.
- Sığınma için kullanılacak odayı belirleyin: üst katlarda, penceresiz ya da az pencereli bir iç oda.
Sırasında: İç Mekândaysanız
- Belirlediğiniz sığınma odasına girin; kapı ve pencere aralıklarını bant ve ıslak bezlerle kapatın.
- Havalandırma ve klimaları kapatın.
- Koruyucu maske, giysi ve eldiven varsa kullanın. Yoksa ağız ve burnunuzu ıslak bir bezle kapatın; bulaşık eldiveni giyin, yağmurluk ya da büyük bir çöp poşetiyle kendinize geçici bir koruyucu giysi yapın.
- Radyo ve televizyon duyurularını takip edin; yetkililer söylemedikçe dışarı çıkmayın.
Sırasında: Dışarıdaysanız
- Rüzgârı arkanıza alarak, kimyasal bulutun yönünden uzaklaşın ve yüksek bir yere doğru gidin.
- En yakın kapalı yere sığının; girmeden önce kirlenmiş dış giysilerinizi çıkarın.
- Araçtaysanız pencereleri kapatın, kalorifer ve havalandırmayı kapatın ve hızla güvenli bir yere ulaşın.
Kirlenmiş Giysiler ve Arındırma
- Kirlenmiş giysilere çıplak elle dokunmayın; eldiven kullanın.
- Giysileri kirli yüzü içte kalacak şekilde çıkarın; mümkünse başın üzerinden çıkarmak yerine keserek çıkarın.
- Giysileri iç içe iki naylon poşete koyup ağızlarını sıkıca kapatın.
- Gözlerinizi ve cildinizi bol suyla yıkayın; cildi ovalamayın.
Kimyasala Maruz Kalan Kişiye İlk Yardım
- Kendi güvenliğinizi sağlamadan kirlenmiş bölgeye girmeyin.
- Kişiyi temiz havaya çıkarın, giysilerini hemen çıkarın, gözlerini ve cildini bol suyla yıkayın.
- Kişiyi yürütmeyin, konuşturmayın; sıkan giysilerini gevşetin, rahat ve sıcak tutun.
- Solunumunu ve nabzını izleyin, hemen 112’yi arayın ve kişiyi süratle sağlık kuruluşuna ulaştırın.
- Gerekiyorsa kalp masajına başlayın; kimyasala maruz kalmış kişiye ağızdan ağıza suni solunum yapmayın, kimyasal size de bulaşabilir.
İşyerleri İçin
Kimyasal madde kullanan ya da depolayan işyerlerinde acil durum planı kimyasal sızıntı senaryolarını içermeli; çalışanlar güvenlik bilgi formlarını (GBF), kişisel koruyucu donanımların kullanımını ve tahliye yönünün rüzgâra göre belirlenmesini bilmelidir. Bu tür tesislerde göz duşu ve acil duş da bulunmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasal tehlike nasıl anlaşılır?
Olağandışı sis ve buhar, sarımsak veya acı badem gibi alışılmadık kokular, açıklanamayan sıvı damlacıkları, ölü hayvanlar ve çevredeki insanlarda aynı anda göz yaşarması, öksürük ve kusma gibi belirtiler kimyasal tehlikeye işaret edebilir.
Kimyasal tehlikede nereye sığınılmalıdır?
Kimyasal gazlar havadan ağır olduğu için üst katlarda, penceresiz ya da az pencereli bir iç odaya sığınılmalı, kapı ve pencere aralıkları kapatılmalıdır.
Kimyasal bulaşmış giysiler ne yapılmalıdır?
Eldivenle, kirli yüzü içte kalacak şekilde çıkarılmalı ve iç içe iki naylon poşete konularak ağızları kapatılmalıdır.
Kimyasala maruz kalan kişiye suni solunum yapılır mı?
Ağızdan ağıza suni solunum yapılmamalıdır; kimyasal ilk yardımcıya da bulaşabilir. Gerekirse kalp masajı uygulanır ve 112 aranır.
İlgili yazı: Kimyasal Eldiven Seçimi.
İlgili yazı: Lokal Egzoz Havalandırması.
İlgili yazı: Kimyasal İkame Nasıl Yapılır?.
Sonuç
Kimyasal tehlikede hayat kurtaran şey hızdır: tehlikeyi erken fark etmek, rüzgârı arkaya alarak uzaklaşmak, doğru yere sığınmak ve maruz kalanları hemen yıkayıp sağlık kuruluşuna ulaştırmak. KBRN tehditlerine genel bakış için KBRN Nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.
