Bir solvent kabının kapağı açık kaldığında ya da bir gaz hattı sızdırdığında, havaya karışan buhar ya da gaz her oranda yanmaz. Patlama ancak belirli bir aralıkta gerçekleşir. Bu aralığın alt ve üst sınırları olan LEL ve UEL ile maddenin buhar çıkarmaya başladığı parlama noktası, kimyasal tesislerde yangın ve patlama riskini anlamanın anahtarıdır. Bu yazıda bu kavramları, yaygın solventlerin değerlerini, gaz dedektörlerinin çalışma mantığını ve LPG ile doğal gaz kaçaklarında yapılacakları ele alıyoruz.
Yazı, Poliya Poliester Tesisleri söndürme ekibi için Yangın Güvenlik Uzmanı Levent Yasa tarafından hazırlanan “Saha Uygulamalı İleri Yangın Eğitimi” sunumundan yararlanılarak hazırlanmıştır. Tablodaki değerler yaklaşık değerlerdir; kesin değerler için ilgili kimyasalın güvenlik bilgi formuna bakılmalıdır.
Temel Kavramlar
- Parlama noktası: Sıvının, yüzeyinde tutuşabilir buhar-hava karışımı oluşturacak kadar buhar çıkardığı en düşük sıcaklık. Parlama noktası ne kadar düşükse madde o kadar tehlikelidir.
- LEL (alt patlama sınırı): Buharın ya da gazın havayla karışımının tutuşabileceği en düşük konsantrasyon. Bunun altındaki karışım yanmak için fazla “fakirdir”.
- UEL (üst patlama sınırı): Tutuşabileceği en yüksek konsantrasyon. Bunun üzerindeki karışım yanmak için fazla “zengindir”; oksijen yetersizdir.
- Patlama aralığı: LEL ile UEL arasındaki bölge. Aralık ne kadar genişse risk o kadar yüksektir.
UEL’in üstü güvenli değildir: Konsantrasyonun UEL’in üzerinde olduğu bir tank ya da oda, havalandırılmaya başlandığında patlama aralığına girer. Bu yüzden yoğun buhar bulunan ortamlar da patlayıcı kabul edilmelidir.
Yaygın Solventlerin Değerleri
| Madde | Parlama noktası | LEL | UEL |
|---|---|---|---|
| Aseton | yaklaşık -20 °C | %2,5 | %12,8 |
| Toluen | yaklaşık 4 °C | %1,1 | %7,1 |
| İzopropil alkol | yaklaşık 12 °C | %2,0 | %12,7 |
| Etil alkol | yaklaşık 13 °C | %3,3 | %19 |
| Metil izobütil keton | yaklaşık 14-18 °C | %1,2 | %8 |
| Ksilen | yaklaşık 27-32 °C | %0,9 | %6,7 |
| Stiren | yaklaşık 31 °C | %0,9 | %6,8 |
Aseton ve toluen gibi parlama noktası oda sıcaklığının çok altında olan maddeler, her koşulda tutuşabilir buhar çıkarır. Stiren ve ksilen gibi daha yüksek parlama noktalı maddeler de ısıtıldıklarında ya da sıcak ortamda depolandıklarında aynı ölçüde tehlikeli hâle gelir.
Solvent Buharlarının Davranışı
- Çoğu solvent buharı havadan ağırdır; zemin seviyesinde, çukurlarda, kanallarda ve bodrumlarda birikir.
- Buhar, kaynağından uzaktaki bir ateşleme kaynağına kadar yayılıp tutuşabilir ve alev geri dönebilir.
- Aktarma sırasında statik elektrik tutuşmaya yol açabilir; kaplar topraklanmalı ve birbirine bağlanmalıdır.
- Isıya maruz kalan kapalı kaplar basınç artışıyla patlayabilir.
Depolama kuralları için Parlayıcı ve Yanıcı Sıvıların Güvenli Depolanması yazımıza göz atabilirsiniz.
Gaz Dedektörleri Nasıl Çalışır?
Yanıcı gaz dedektörleri, ortamdaki gaz konsantrasyonunu LEL’in yüzdesi olarak ölçer. Örneğin metan için %100 LEL, havada yaklaşık %5 metan demektir. Dedektörler genellikle LEL’in %10-20’si gibi düşük seviyelerde ilk alarmı verir; böylece karışım patlama aralığına girmeden önlem alınabilir. Dedektörlerin düzenli kalibre edilmesi ve doğru yüksekliğe yerleştirilmesi gerekir: havadan ağır gazlar için zemine yakın, havadan hafif gazlar için tavana yakın.
LPG ve Doğal Gaz: Önemli Farklar
| LPG | Doğal gaz | |
|---|---|---|
| Bileşim | Bütan ve propan karışımı | Büyük ölçüde metan |
| Havaya göre | Ağır, zeminde ve bodrumda birikir | Hafif, tavanda birikir |
| Patlama aralığı (yaklaşık) | %1,8 – %9,5 | %5 – %15 |
| Koku | Kokusuzdur, sızıntı fark edilsin diye kokulandırılır | Kokusuzdur, sızıntı fark edilsin diye kokulandırılır |
Gaz Kaçağında Yapılacaklar
- Gaz vanasını kapatın; LPG tüpü kullanılıyorsa tüp vanasını kapatıp regülatörü çıkarın.
- Elektrik düğmelerine, prizlere ve zillere dokunmayın; çakmak ve kibrit yakmayın; telefonu kaçak alanında kullanmayın.
- Kapı ve pencereleri açarak havalandırın: LPG için alçak noktaları, doğal gaz için yüksek noktaları.
- Binadaki herkesi uyarın ve dışarı çıkarın.
- Güvenli bir yerden doğal gaz için 187 Doğal Gaz Acil hattını, yangın ya da yaralanma varsa 112‘yi arayın.
- Yetkililer izin vermeden içeri dönmeyin.
Tesislerde patlayıcı ortam oluşabilecek alanlar, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında bölgelere ayrılmalı, patlamadan korunma dokümanı hazırlanmalı ve bu alanlarda kıvılcım çıkarmayan ekipman kullanılmalıdır.
Kontrol Listesi
- Tesisteki parlayıcı kimyasalların parlama noktası ve patlama aralıkları biliniyor mu?
- Güvenlik bilgi formları kullanım noktalarında mı?
- Buharların birikebileceği alçak noktalar havalandırılıyor mu?
- Aktarmalarda topraklama ve eş potansiyel bağlantı yapılıyor mu?
- Gaz dedektörleri doğru yükseklikte, kalibrasyonları güncel mi?
- Patlayıcı ortam bölgeleri belirlenip işaretlendi mi?
- Çalışanlar gaz kaçağında yapılacakları biliyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
LEL ve UEL nedir?
LEL, bir gaz ya da buharın havayla karışımının tutuşabileceği en düşük, UEL ise en yüksek konsantrasyondur. Bu iki değer arasındaki karışımlar patlayıcıdır.
Parlama noktası neyi gösterir?
Sıvının tutuşabilir buhar çıkardığı en düşük sıcaklığı gösterir. Parlama noktası düştükçe yangın riski artar.
LPG kaçağı neden daha tehlikelidir?
LPG havadan ağır olduğu için zeminde, bodrumda ve çukurlarda birikir ve kolay dağılmaz; patlama aralığının alt sınırı da düşüktür.
Gaz dedektörü kaç LEL’de alarm verir?
Genellikle LEL’in %10-20’si gibi düşük seviyelerde ilk alarmı verecek şekilde ayarlanır; böylece patlama aralığına girilmeden önlem alınır.
Sonuç
Parlama noktası, LEL ve UEL, bir kimyasalın ne kadar kolay tutuşacağını ve patlayacağını anlatan üç temel bilgidir. Bu değerleri bilmek, havalandırmayı, dedektör yerleşimini ve ateşleme kaynaklarının kontrolünü doğru planlamayı sağlar. Patlayıcı ortamlarda yangına müdahale eden ekiplerin kişisel korunması için Temiz Hava Solunum Cihazı ve Yangına Yaklaşma Elbisesi yazımıza göz atabilirsiniz.
