Yangında ölümlerin çoğu alevden değil dumandan olur; duman içine solunum koruması olmadan giren bir kurtarıcı birkaç nefeste bilincini kaybedebilir. Bu yüzden duman bulunan bir ortama müdahale eden ekiplerin iki temel koruyucusu vardır: temiz hava solunum cihazı ve yangına yaklaşma elbisesi. Bu yazıda bu ekipmanların nasıl çalıştığını, tüpteki havanın ne kadar süre yeteceğinin nasıl hesaplandığını ve doğru kullanım kurallarını ele alıyoruz.
Yazı, Poliya Poliester Tesisleri söndürme ekibi için Yangın Güvenlik Uzmanı Levent Yasa tarafından hazırlanan “Saha Uygulamalı İleri Yangın Eğitimi” sunumundan yararlanılarak hazırlanmıştır. Ekipmanlar yalnızca uygulamalı eğitim almış ve sağlık yönünden uygun bulunmuş kişilerce kullanılmalıdır.
Temiz Hava Solunum Cihazı Nedir?
Temiz hava solunum cihazı (SCBA), kullanıcıya sırtındaki tüpten temiz hava sağlayan, ortam havasından tamamen bağımsız bir solunum koruyucusudur. Filtreli maskelerden farkı, oksijeni azalmış ve zehirli gazlarla dolu ortamlarda da koruma sağlamasıdır. Filtreli maskeler yangın dumanında koruma sağlamaz.
Parçaları
- Tam yüz maskesi: Yüzü ve gözleri korur; iç maske ve ventiller camın buğulanmasını önler.
- Sırtlık ve kayışlar: Tüpü taşır, ağırlığı vücuda dengeli dağıtır.
- Basınç düşürücü ve akciğer otomatiği: Tüpteki yaklaşık 300 bar basıncı kademeli olarak düşürür ve kullanıcı nefes aldıkça hava verir.
- Manometre: Tüpte kalan basıncı gösterir.
- Uyarı düdüğü: Basınç belirlenen seviyeye düştüğünde ses vererek kullanıcıyı geri dönmesi için uyarır.
- Tüp: Tipik olarak 6 litre hacimli, 300 bar basınçlı kompozit ya da çelik tüp.
Tüpteki Hava Ne Kadar Yeter?
Kullanılabilir hava (litre) ≈ Tüp hacmi (litre) × Basınç (bar)
6 litrelik, 300 bar dolu bir tüpte yaklaşık 6 × 300 = 1.800 litre hava bulunur. Bu havanın ne kadar süre yeteceği, kullanıcının iş yüküne bağlıdır:
| Aktivite | Yaklaşık hava tüketimi | 1.800 litre ile süre |
|---|---|---|
| Dinlenme, oturma | 8 – 10 l/dk | 3 saatten fazla |
| Yürüme | 14 – 16 l/dk | yaklaşık 2 saat |
| Orta zorlukta iş | 30 – 40 l/dk | 45 – 60 dk |
| Ağır iş (hortum çekme, merdiven çıkma) | 40 – 50 l/dk | 35 – 45 dk |
| Çok ağır iş (yaralı taşıma) | 65 – 100 l/dk | 18 – 28 dk |
Örnek: Manometre 70 bar gösteriyorsa tüpte yaklaşık 6 × 70 = 420 litre hava kalmıştır. Ağır işte (40 l/dk) bu yalnızca 10 dakika demektir.
Geri dönüş havasını hesaba katın: Tüpteki havanın tamamı içeride kullanılamaz. Dışarı çıkış için en az içeri girerken harcanan kadar hava ayrılmalıdır. Panik ve stres hava tüketimini iki katına çıkarabilir. Uyarı düdüğü çaldığında derhal dışarı çıkılmalıdır.
Kullanmadan Önce Kontrol
- Tüpün dolu olduğunu manometreden kontrol edin.
- Tüp vanasını açıp kapatarak sistemde kaçak olup olmadığını izleyin; basınç belirgin biçimde düşmemelidir.
- Vanayı yavaşça boşaltarak uyarı düdüğünün çaldığını doğrulayın.
- Maskeyi takıp sızdırmazlık testi yapın: hortumu kapatıp nefes aldığınızda maske yüzünüze yapışmalıdır.
- Sakal, uzun favori ve gözlük sapları maskenin sızdırmazlığını bozar.
Yangına Yaklaşma Elbisesi
Yangına yaklaşma ve müdahale elbiseleri, yüksek sıcaklıktaki ortamlarda ısı ve aleve karşı kısa süreli koruma sağlar. Dış kumaşı aramid (Nomex gibi) ya da PBI gibi ısıya dayanıklı malzemelerden yapılır; içinde nem bariyeri ve ısı yalıtım katmanları bulunur. İtfaiyeci müdahale elbiseleri için Avrupa’da TS EN 469 standardı esas alınır.
Doğru Kullanım
- Elbise, iç katmanları çıkarılmadan, eksiksiz giyilmelidir.
- Altına sentetik değil, pamuklu ve ter emen iç giysi giyilmelidir; sentetik kumaş ısıda eriyip deriye yapışır.
- Baret, yangın başlığı (balaclava), eldiven ve çizme ile birlikte kullanılmalıdır.
- Ceket kollarındaki başparmak bilekliği kullanılmalı, eldiven ile kol arasında açık deri kalmamalıdır.
Yapılmaması Gerekenler
- Elbiseyi alevle doğrudan temas ettirmek: elbise alevin içine girmek için değil, yaklaşmak içindir.
- Müdahale öncesi elbiseyi ıslatmak: sıcakta su buhara dönüşüp yanığa yol açar.
- Kimyasal, biyolojik ya da radyolojik kirlenmede yangın elbisesini tek başına yeterli saymak.
- Solunum cihazı olmadan duman ortamına girmek.
Kontrol Listesi
- Solunum cihazları dolu, kontrolleri yapılmış ve kolay ulaşılabilir yerde mi?
- Tüplerin hidrostatik test tarihleri ve dolum kayıtları güncel mi?
- Kullanıcılar uygulamalı eğitim aldı ve sağlık yönünden uygun bulundu mu?
- Maske sızdırmazlık testi düzenli yapılıyor mu?
- Müdahaleler ikili ekiplerle ve giriş-çıkış kaydıyla yapılıyor mu?
- Yangına yaklaşma elbiseleri temiz, hasarsız ve beden uyumlu mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Temiz hava solunum cihazı kaç dakika yeter?
6 litre 300 bar bir tüpte yaklaşık 1.800 litre hava vardır. Ağır işte dakikada 40-50 litre tüketildiği için kullanım süresi yaklaşık 35-45 dakikadır; geri dönüş havası ayrıca hesaba katılmalıdır.
Tüpte kalan hava nasıl hesaplanır?
Tüp hacmi ile manometredeki basınç çarpılır. Örneğin 6 litrelik tüpte 70 bar varsa yaklaşık 420 litre hava kalmıştır.
Filtreli maske yangında kullanılabilir mi?
Hayır. Filtreli maskeler oksijen sağlamaz ve yangın dumanındaki karbonmonoksite karşı koruma vermez; dumanlı ortama yalnızca temiz hava solunum cihazıyla girilir.
Yangın elbisesi ıslatılmalı mı?
Hayır. Islak elbise sıcak ortamda buhar oluşturarak yanığa yol açar.
Sonuç
Temiz hava solunum cihazı ve yangına yaklaşma elbisesi, söndürme ekibinin dumanlı ve sıcak ortamda hayatta kalmasını sağlar; ancak bu koruma, ekipmanı tanıyan, havasını hesaplayan ve sınırlarını bilen kullanıcıyla anlam kazanır. Yangın dumanının etkileri için Yangında Duman ve Zehirli Gazlar, söndürme ekiplerinin ekipmanları için Yangın Hortumları, Lanslar ve Rekorlar yazılarımıza göz atabilirsiniz.
