Yangında insanların hayatını kaybetmesinin en büyük nedeni alevler değil, dumandır. Yangın sırasında açığa çıkan zehirli gazlar, kişi alevlere hiç yaklaşmadan bilincini kaybetmesine ve kısa sürede hayatını kaybetmesine yol açabilir. Üstelik bu gazların bir kısmı renksiz ve kokusuzdur. Bu yazıda yangında oluşan başlıca zehirli gazları, hangi malzemelerin hangi gazları çıkardığını ve dumandan nasıl korunulacağını ele alıyoruz.
Yazı, BTSO Organize Sanayi Bölgesi İtfaiyesi’nin “Yangın Güvenliği ve Acil Durum Eğitimi” sunumundan yararlanılarak hazırlanmıştır.
Duman Neden Bu Kadar Tehlikeli?
- Zehirlidir: Duman, karbonmonoksit ve hidrojen siyanür gibi kısa sürede bilinç kaybına yol açan gazlar içerir.
- Oksijeni azaltır: Yangın ortamdaki oksijeni tüketir; nefes alınan havadaki oksijen oranı düşer.
- Sıcaktır: Sıcak duman ve gazlar solunum yollarını yakar.
- Görüşü engeller: Koyu duman birkaç saniye içinde kaçış yolunu görünmez hâle getirir ve paniğe yol açar.
- Hızla yayılır: Duman merdiven boşlukları, asansör kuyuları ve havalandırma kanalları yoluyla yangından çok daha hızlı ve uzağa yayılır.
Yangında Oluşan Başlıca Zehirli Gazlar
| Gaz | Özelliği | Etkisi |
|---|---|---|
| Karbonmonoksit (CO) | Renksiz, kokusuz; hemen her yangında oluşur | Kandaki oksijen taşınmasını engeller; baş ağrısı, baş dönmesi, bilinç kaybı ve ölüme yol açar. |
| Hidrojen siyanür (HCN) | Badem kokulu; plastik, poliüretan, yün ve ipek yanarken oluşur | Hücrelerin oksijen kullanmasını engeller; çok düşük konsantrasyonlarda bile öldürücüdür. |
| Hidroklorik asit (HCl) | PVC ve klorlu plastikler yanarken oluşur | Gözleri ve solunum yollarını ağır şekilde tahriş eder. |
| Kükürtdioksit (SO₂) | Kauçuk ve kükürtlü maddeler yanarken oluşur | Tahriş edicidir, solunum güçlüğüne yol açar. |
| Kükürtlü hidrojen (H₂S) | Çürük yumurta kokulu, havadan ağır | Karbonmonoksitten daha zehirlidir; yüksek konsantrasyonda koku alma duyusunu felç eder. |
| Amonyak (NH₃) | Keskin kokulu; ipek, yün ve bazı plastikler yanarken oluşur | Gözleri ve solunum yollarını yakar. |
| Akrolein | Ahşap, kâğıt ve selüloz yanarken oluşur | Çok düşük konsantrasyonlarda bile şiddetli tahriş ve akciğer hasarı yapar. |
| Azot oksitler | Plastikler ve azotlu maddeler yanarken oluşur | Akciğerlerde gecikmeli hasara yol açabilir. |
Karbonmonoksit sinsi bir katildir: Renksiz ve kokusuz olduğu için fark edilmez. Uyuyan bir kişi karbonmonoksit nedeniyle uyanamadan bilincini kaybedebilir. Evlerde ve işyerlerinde duman ve karbonmonoksit dedektörü kullanmak bu yüzden hayati önemdedir.
Hangi Malzeme Yanınca Hangi Gaz Çıkar?
| Yanan malzeme | Başlıca zehirli gazlar |
|---|---|
| Ahşap, kâğıt, pamuk | Karbonmonoksit, formaldehit, formik asit, asetik asit, akrolein |
| Plastikler (PVC, poliüretan vb.) | Hidroklorik asit, hidrojen siyanür, azot oksitler, karbonmonoksit |
| Kauçuk | Kükürtdioksit, kükürtlü hidrojen, karbonmonoksit |
| İpek ve yün | Amonyak, hidrojen siyanür |
Modern evlerde ve işyerlerinde plastik, köpük ve sentetik malzemelerin çok kullanılması, yangınların eskiye göre çok daha hızlı büyümesine ve çok daha zehirli duman üretmesine yol açıyor. Bu da yangını fark ettikten sonra güvenli kaçış için kalan süreyi kısaltıyor.
Yangında Dumandan Nasıl Korunulur?
- Eğilin, gerekirse emekleyin: Sıcak duman ve gazlar yükselir; zemine yakın hava daha temiz ve serindir. Başınızı aşağıda tutarak ilerleyin.
- Ağzınızı ve burnunuzu kapatın: Bir bez ya da giysiyle ağzınızı ve burnunuzu kapatın. Bu, sıcak havanın ve partiküllerin etkisini azaltır; ancak zehirli gazları süzmez, bu yüzden dumanlı ortamda vakit kaybetmeyin.
- Kapıları kapatın: Arkanızdaki kapıları kapatarak dumanın ve yangının yayılmasını yavaşlatın.
- Kapıyı açmadan önce kontrol edin: Kapıya ve kapı koluna elinizin tersiyle dokunun; sıcaksa açmayın.
- Asansörü kullanmayın: Asansör kuyuları dumanla dolabilir, asansör katlar arasında kalabilir.
- Çıkış yoksa odada sığının: Kaçış yolu dumanla kapalıysa bir odaya girin, kapıyı kapatın, kapı altını ıslak bezle tıkayın, pencereden yerinizi belli edin ve 112’yi arayın.
- Dumanlı bir yere geri dönmek: Eşya ya da evcil hayvan için dumanlı binaya geri girmek, en sık ölüm nedenlerindendir. Kurtarmayı itfaiyeye bırakın.
- Dik durarak dumanın içinden geçmeye çalışmak: Birkaç nefes yoğun duman bilinç kaybına yetebilir.
- Islak bezin tam koruma sağladığını sanmak: Islak bez karbonmonoksit ve hidrojen siyanürü süzmez; yalnızca kısa süreli bir yardımdır.
Duman Zehirlenmesinde İlk Yardım
- Kendi güvenliğinizi riske atmadan kişiyi temiz havaya çıkarın.
- 112’yi arayın; duman soluyan herkes, belirti göstermese bile sağlık kontrolünden geçmelidir.
- Bilinci kapalı ama solunumu varsa kişiyi yan yatırarak (koma pozisyonu) hava yolunu açık tutun.
- Solunum yoksa temel yaşam desteğine başlayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Yangında ölümlerin en büyük nedeni nedir?
Yangında ölümlerin büyük çoğunluğu alevlerden değil, duman ve zehirli gazların solunmasından kaynaklanır.
Yangında hangi zehirli gazlar oluşur?
Başta karbonmonoksit olmak üzere hidrojen siyanür, hidroklorik asit, kükürtdioksit, amonyak, akrolein ve azot oksitler oluşabilir. Hangi gazın oluşacağı yanan malzemeye bağlıdır.
Dumanlı ortamda neden eğilerek ilerlenmelidir?
Sıcak duman ve gazlar yükselir; zemine yakın hava daha temiz ve serindir. Eğilerek ilerlemek, daha az duman solumanızı sağlar.
Islak bez dumandan korur mu?
Islak bez sıcak havanın ve partiküllerin etkisini kısmen azaltır, ancak karbonmonoksit gibi zehirli gazları süzmez. Dumanlı ortamdan en kısa sürede çıkmak gerekir.
İlgili yazı: Duman Kontrol ve Basınçlandırma Sistemleri.
Sonuç
Yangında asıl tehlike çoğu zaman görünmeyen gazlardır. Duman dedektörüyle yangını erken fark etmek, dumanlı ortamda eğilerek ve kapıları kapatarak ilerlemek ve asla dumanlı binaya geri dönmemek hayat kurtarır. Yangın anında yapılacaklar için Yangın Güvenliği yazımıza göz atabilirsiniz.
