Madencilik, çalışanların sağlığı ve güvenliği bakımından en riskli iş kollarının başında gelir. Yer altında dar ve karanlık galeriler, patlayıcı gazlar, toz, patlatma, tavan göçükleri ve ağır bedensel çalışma bir araya gelir. Madenlerde bir hata çoğu zaman tek bir kişiyi değil, bütün vardiyayı etkiler. Bu yazıda madenlerdeki başlıca tehlikeleri, madencilerde sık görülen sağlık sorunlarını ve güncel mevzuatın getirdiği temel kuralları ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “Madenlerde İş Sağlığı ve Güvenliği” (Prof. Dr. Nazmi Bilir, Dr. Ali Naci Yıldız) yazısından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergide atıf yapılan tüzük ve yönetmelikler yürürlükten kalktığı için yasal bilgiler, güncel Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile 4857 sayılı İş Kanunu’na göre yazılmıştır.
Madenlerde Başlıca Tehlikeler
Grizu (Metan) ve Diğer Gazlar
Özellikle kömür madenlerinde kömürün oluşumu sırasında ortaya çıkan metan gazı, madencilikte “grizu” olarak bilinir. Metan havada yaklaşık %5–15 oranında bulunduğunda bir kıvılcımla patlar. Grizu patlamaları, madenlerdeki felaketlerin en önemli nedenidir. Patlama kömür tozunu da havalandırarak çok daha büyük, zincirleme toz patlamalarına yol açabilir.
| Gaz | Madencilikteki adı | Tehlikesi |
|---|---|---|
| Metan | Grizu (fire damp) | Patlayıcı ve yanıcı |
| Karbonmonoksit | White damp | Kanın oksijen taşımasını engeller; özellikle yangın ve patlama sonrasında ölümcül |
| Hidrojen sülfür | Stink damp | Zehirli ve tahriş edici; yüksek derişimde koku alma duyusunu felç eder |
| Oksijence fakir hava | Black damp | Boğulma (anoksi) |
| Patlama sonrası gazlar | After damp | Zehirli ve boğucu gaz karışımı |
| Dizel motor egzozu | – | Tahriş edici ve kanserojen |
Toz
Madencilerde en önemli sağlık sorunu, toza bağlı solunum sistemi hastalıklarıdır. Kömür tozu kömür işçisi pnömokonyozuna, kristal silika içeren toz ise silikoza yol açar. Bu hastalıklar yıllar içinde ilerler ve geri dönüşü yoktur.
Göçük, Patlatma ve Kazalar
Tavan ve yan duvar göçükleri, patlatma işleri, delici ve kesici makineler, taşıma sistemleri ve iş makineleri ciddi yaralanma ve ölümlere yol açabilir.
Fiziksel, Biyolojik ve Ergonomik Tehlikeler
- Fiziksel: Gürültü, titreşim, yüksek sıcaklık ve nem, yetersiz aydınlatma
- Biyolojik: Dar ve kalabalık ortamda bulaşıcı hastalıklar; kemirgen idrarıyla bulaşmış sulardan leptospiroz
- Ergonomik: Dar alanlarda eğilerek ya da çömelerek çalışma, ağır yük kaldırma ve taşıma
Yerüstü (açık ocak) madenlerinde ise açık havada çalışmaya bağlı sıcak, soğuk ve güneş ile şev kaymaları, iş makineleri ve patlayıcıların taşınması, depolanması ve kullanılması öne çıkan risklerdir.
Güncel Mevzuatta Temel Kurallar
Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nde yer alan bazı temel hükümler:
Ocak Havası Sınırları
Havasında aşağıdaki değerler aşılan yerlerde, tehlikeyi gidermeye yönelik önleyici faaliyetler ve kurtarma çalışmaları dışında çalışılmaz:
| Gaz | Sınır |
|---|---|
| Oksijen | %19’dan az olamaz |
| Metan | %2’den çok olamaz |
| Karbondioksit | %0,5’ten çok olamaz |
| Karbonmonoksit | 50 ppm’den çok olamaz |
| Hidrojen sülfür | 8 saatlik çalışma için en fazla 20 ppm |
Grizulu Ocaklarda Metan Kuralları
- Aynı hava akımından yararlanan ayaklarda ve damar içindeki yollarda metan oranı %1,5’i, bunların bağlandığı hava dönüş yollarında %1’i geçemez.
- Genel havasında metan oranı %1,5’i geçen yerlerde elektrik iletkenlerinin ve aygıtlarının gerilimi derhal kesilir ve şartlar düzelmeden yeniden verilmez (grizulu ortamlar için uygun kategorideki ekipmanlar hariç).
- Havasında %2’den çok metan bulunan ocak kısımlarında, çalışanların kurtarılması ve grizunun temizlenmesi dışında çalışma yapılmaz.
- Metan oranının sık değiştiği yerlerde sesli ve ışıklı uyarı veren metan dedektörü ya da merkezden izlenen otomatik gaz izleme sistemi bulunur.
- Patlatma: Ateşleyici, lağım deliklerini doldurmadan önce 25 metre yarıçapındaki alanda grizu ölçümü yapar. Metan %1 veya üzerindeyse lağımlar doldurulmaz ve ateşlenmez. Grizulu ocaklarda yalnızca bu ocaklar için uygun patlayıcılar kullanılır.
- Bütün grizulu ocaklarda, biri durduğunda diğeri hemen devreye girecek, her biri ocağı tek başına havalandırabilecek iki havalandırma grubu bulunur.
Kömür Tozu Patlamalarına Karşı
- Kömür tozunun birikmesi önlenir ve uzaklaştırılır.
- Galerilere, kömür tozunun yanma ve patlama etkisini azaltacak şekilde taş tozu serpilir.
- Zincirleme patlamaların yayılması patlama barajlarıyla önlenir.
Kaçış ve Kurtarma
- Grizulu veya yangına elverişli kömür damarlarının bulunduğu ocaklarda bütün çalışanlar, çalışma süresince yanlarında TS EN 13794 standardına uygun oksijenli ferdi kurtarıcı taşır.
- Kaçış yollarında oksijenli ferdi kurtarıcı değişim istasyonları ve çalışanları güvenli bölgeye yönlendiren hayat hattı bulunur.
- Yer altı maden işletmelerinde çalışanların bulundukları yeri ve giriş-çıkışlarını gösteren personel takip sistemi kurulur. Bu sistemi kurmayan işverene 6331 sayılı Kanun’a göre idari para cezası uygulanır.
Çalışma Süreleri
- 4857 sayılı İş Kanunu’na göre yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz; yalnızca kanunda sayılan zorunlu ve olağanüstü hâllerde istisna vardır.
- Madenlerde işçilerin kuyulara ve asıl çalışma yerlerine inme ve çıkma süreleri günlük çalışma süresinden sayılır.
- Maden ocakları gibi yer altında yapılan işlerde kadınların çalıştırılması yasaktır.
Tozla Mücadele ve Sağlık Gözetimi
- Islak çalışma: Delme ve patlatma sırasında tozumayı önlemek için ortam ıslatılır; ıslak delme yöntemleri kullanılır.
- Havalandırma: Etkili havalandırma hem toz hem gaz kontrolünün temelidir.
- Ölçüm: Ortamdaki toz yoğunluğu düzenli aralıklarla ölçülür.
- Solunum koruyucu: Mühendislik önlemlerinin yetmediği yerlerde uygun toz maskeleri kullanılır.
- Periyodik muayene: Tozlu ortamlarda çalışanlar akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testlerini içeren muayenelerle düzenli izlenir; erken tanı, hastalığın ilerlemesini önlemenin tek yoludur.
- Diğer önlemler: Gürültülü makinelerin bakımı ve kulak koruyucu kullanımı, termal konfor için havalandırma, hijyen ve temiz içme suyu, düşme ve çarpmalara karşı zeminde ve tavanda engellerin azaltılması, yeterli aydınlatma.
Madenlerde kullanılan kurtarma ekipmanları için Arama Kurtarma Ekipmanları, karbonmonoksit için Karbonmonoksit Zehirlenmesi, solunum koruyucular için Solunum Koruyucu Seçimi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Ocak havası sürekli izleniyor, metan dedektörleri kalibre mi?
- Metan %1,5’i geçtiğinde enerji otomatik kesiliyor mu?
- Patlatma öncesi grizu ölçümü yapılıyor ve kayıt altına alınıyor mu?
- İki bağımsız havalandırma grubu çalışır durumda mı?
- Taş tozu serpme ve patlama barajları yeterli mi?
- Bütün çalışanlarda uygun oksijenli ferdi kurtarıcı var ve kullanımını biliyor mu?
- Personel takip sistemi ve hayat hattı çalışıyor mu?
- Toz ölçümleri ve periyodik akciğer muayeneleri düzenli yapılıyor mu?
- Acil durum ve kurtarma tatbikatları yapılıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Grizu nedir?
Kömür madenlerinde bulunan metan gazına verilen addır. Havada yaklaşık %5–15 oranında bulunduğunda bir kıvılcımla patlar.
Madende metan oranı kaç olursa çalışma durur?
Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği’ne göre havasında %2’den çok metan bulunan yerlerde kurtarma ve grizu temizliği dışında çalışılmaz; metan %1,5’i geçtiğinde elektrik enerjisi kesilir.
Ferdi kurtarıcı nedir?
Yangın veya patlama sonrasında zehirli ortamdan kaçış için kullanılan, kişiye oksijen sağlayan solunum cihazıdır. Grizulu ocaklarda çalışanlar TS EN 13794’e uygun oksijenli ferdi kurtarıcıyı yanlarında taşır.
Yer altı madenlerinde fazla çalışma yaptırılabilir mi?
Hayır. 4857 sayılı İş Kanunu’na göre kanunda sayılan zorunlu ve olağanüstü hâller dışında yer altı maden işlerinde fazla çalışma yaptırılamaz.
Madencilerde en sık görülen meslek hastalığı nedir?
Toza bağlı solunum sistemi hastalıkları; özellikle kömür işçisi pnömokonyozu ve silikoz.
Sonuç
Madenlerde güvenlik; ocak havasının sürekli izlenmesi, grizuya karşı kesin kurallar, tozla etkili mücadele, her çalışanın yanında bir ferdi kurtarıcı ve işleyen bir kaçış ve kurtarma sistemiyle sağlanır. Bu kuralların tek bir vardiyada bile gevşetilmemesi, madencilikte hayat kurtarmanın temel şartıdır.
