Arama Kurtarma Ekipmanları: Hava Yastığı, Kesiciler, Gaz Dedektörü ve Ferdi Kurtarıcı

Bir enkazın altında kalan birine ulaşmak, bir aracın içinde sıkışan yaralıyı çıkarmak ya da gazlı bir kuyuya girmek, yalnızca cesaret değil, doğru ekipman ve bu ekipmanı güvenle kullanma becerisi gerektirir. Yanlış kullanılan bir hava yastığı yükü devirebilir, patlayıcı ortamda çalıştırılan bir kesici yangın başlatabilir, kalibre edilmemiş bir gaz dedektörü yanlış güven verebilir. Bu yazıda arama ve kurtarmada kullanılan başlıca ekipmanları ve güvenli kullanım kurallarını ele alıyoruz.

Yazı, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Havza Meslek Yüksekokulu “ISG 108 – Arama ve Kurtarma Bilgisi” dersinin (Öğr. Gör. Cihan Yaylacı) ders notundan ve Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nden yararlanılarak hazırlanmıştır. Kurtarma ekipmanları yalnızca eğitimli kişilerce kullanılmalıdır.

Ekipman Grupları

Havalı Kaldırma Yastıkları

Enkaz çalışmalarında ve trafik kazalarında ağır yükleri kaldırmak, aralık açmak ve sabitlemek için kullanılır.

• Yüksek basınçlı yastıklar (çalışma basıncı tipik olarak 8 bar): düz, ince yapıları sayesinde dar aralıklara girer, kısa mesafede ağır yük kaldırır.
• Alçak basınçlı yastıklar (tipik olarak 0,5-1 bar): daha geniş yüzeyle, daha yüksek kaldırma mesafesi sağlar; dengesiz yüklerde tercih edilir.

Güvenli Kullanım

• Kaldırılacak yüke ve kaldırma yüksekliğine uygun yastık seçilmelidir.
• Yük kaldırıldıkça altına takoz ve destekler yerleştirilmeli; yük asla yalnızca yastığın üzerinde bırakılmamalıdır. “Bir kaldır, bir destekle” kuralı uygulanır.
• Yastıkların altı sağlam ve düz olmalı; keskin ve sıcak yüzeylerle temas önlenmelidir.
• Kaynak ve kesme sırasında oluşan kıvılcım ve sıcak parçalardan korunmalıdır.
• Kaldırılan yükün altına vücudun hiçbir kısmı sokulmamalıdır.

Kesiciler ve Kırıcılar

• Motorlu kesiciler patlayıcı ya da alev alabilir ortamlarda kullanılmamalıdır; kıvılcım ve sıcak egzoz tutuşturucu kaynaktır.
• Eğitimsiz kişiler kesici kullanmamalıdır.
• Kesici ve kırıcılar göz ve yüz koruması, kulak koruyucu, eldiven ve koruyucu ayakkabı olmadan kullanılmamalıdır.
• İki zamanlı benzinli kesicilerde üreticinin belirttiği benzin-yağ karışım oranına uyulmalıdır.
• Beton kesme makineleri, toz ve aşırı ısınmayı azaltmak için suyla soğutulabilir.
• Hidrolik kesme-ayırma takımlarında hortumlar ve bağlantılar kullanımdan önce kontrol edilmeli, kesilecek parçanın gerilim altında olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Gaz Ölçüm Cihazları

• Çoklu gaz dedektörleri genellikle oksijen, yanıcı gaz (LEL), karbonmonoksit ve hidrojen sülfürü aynı anda ölçer. Kapalı alanlara girmeden önce ve çalışma boyunca kullanılır.
• Tüplü (kolorimetrik) dedektörler, belirli bir gaz için hazırlanmış cam tüplerden pompa ile hava çekilerek renk değişimiyle ölçüm yapar.
• Elektrokimyasal sensörlerin ömrü sınırlıdır; cihazlar üreticinin önerdiği aralıklarla kalibre edilmeli ve her kullanımdan önce test gazıyla kontrol edilmelidir.
• Madenler gibi grizulu ortamlarda metan ölçümü için özel cihazlar kullanılır.

Gaz ölçümünün yorumlanması için LEL, UEL ve Parlama Noktası, kapalı alana giriş için Kapalı Mekânda Çalışma yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Solunum Koruyucular ve Ferdi Kurtarıcılar

• Temiz hava solunum cihazı: Tüpler 300 bar basınçta hava taşır. Çelik tüpler dolu hâlde yaklaşık 11,5 kg, fiber kompozit tüpler yaklaşık 6-7 kg ağırlığındadır; hafif olduğu için kompozit tüpler tercih edilir. Tüplerin üreticinin ve standardın belirttiği aralıklarla hidrostatik basınç testinden geçirilmesi gerekir.
• Kapalı devre oksijenli cihazlar: Solunan havadaki karbondioksiti kimyasal bir kartuşla tutup oksijen ekleyerek uzun süreli (saatlerce) koruma sağlar; maden kurtarma ekiplerinde kullanılır.
• Oksijenli ferdi kurtarıcı: Yer altında yangın, patlama ya da gaz yayılması durumunda çalışanın güvenli bir yere ulaşması için kullanılan kişisel kaçış cihazıdır. Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’ne göre yer altında çalışanlar, yönetmelikte belirtilen kaçış sürelerini ve TS EN 13794 standardını karşılayan oksijenli ferdi kurtarıcıyı yanlarında bulundurur. Ferdi kurtarıcı yalnızca kaçış içindir, kurtarma çalışmasında kullanılmaz.

Filtreli maske ve bağımsız solunum cihazı farkı için Solunum Koruyucu Seçimi yazımıza bakabilirsiniz.

Kurtarma Sırasında Elektrik Tehlikesi

Enkaz, sel ya da yangın yerlerinde kopmuş kablolar ve ıslanmış elektrik tesisatı ciddi tehlike oluşturur. Su, içindeki iyonlar nedeniyle elektriği iletir; şebeke suyu ve özellikle deniz suyu çok iletkendir. Bu yüzden kurtarma çalışmasından önce bölgenin elektriği ana sigortadan ya da şebekeden kesilmeli, kesildiği doğrulanmadan ıslak alana girilmemelidir.

Ekipman Bakımı

• Bütün kurtarma ekipmanları için envanter ve bakım kaydı tutuluyor mu?
• Hava yastıkları, hortumlar ve bağlantılar düzenli kontrol ediliyor mu?
• Motorlu kesiciler çalıştırılarak denetleniyor, yakıtı hazır mı?
• Gaz dedektörleri kalibre ve test edilmiş mi?
• Solunum cihazlarının tüpleri dolu, test tarihleri geçerli mi?
• Ferdi kurtarıcıların kontrolleri ve son kullanma tarihleri takip ediliyor mu?
• Ekipler ekipman kullanımı konusunda uygulamalı eğitim aldı mı?

Madenlerde grizu, ferdi kurtarıcı ve kaçış kuralları için Madenlerde İş Sağlığı ve Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.