Yangınla doğru mücadele etmenin ilk adımı, yangının nasıl başladığını ve neyle beslendiğini anlamaktır. Hangi söndürme yönteminin neden işe yaradığını bilen biri, yangın anında doğru kararı çok daha hızlı verir. Bu yazıda yanma ve yangın kavramlarını, yangın üçgenini, yangının aşamalarını ve bütün söndürme yöntemlerinin dayandığı temel ilkeleri ele alıyoruz.
Yazı, BTSO Organize Sanayi Bölgesi İtfaiyesi’nin işletmeler için hazırladığı “Yangın Güvenliği ve Acil Durum Eğitimi” sunumundan yararlanılarak hazırlanmıştır.
Yanma ve Yangın Arasındaki Fark
Yanma, yanıcı bir maddenin oksijenle ısı enerjisi yardımıyla birleşmesi sonucu meydana gelen zincirleme bir kimyasal reaksiyondur. Ocaktaki alev, sobadaki ateş ya da bir kibritin yanması kontrol altındaki yanmalardır.
Yangın ise kontrolümüz dışında başlayan ve çok kısa sürede kontrolden çıkan yanma olayıdır. Yangın mühendisliğinde yangın, ortamda her zaman bulunan oksijen, yanıcı madde ve ısının kontrol dışında bir araya gelerek ışık (alev) ve kuvvetli ısı açığa çıkarması olarak tanımlanır.
Yangın Üçgeni
Bir yangının başlaması ve sürmesi için üç unsurun aynı anda bulunması gerekir:
| Unsur | Açıklama | Örnekler |
|---|---|---|
| Yanıcı madde | Yanabilen katı, sıvı ya da gaz | Ahşap, kâğıt, plastik, benzin, LPG |
| Oksijen | Yanmayı besleyen gaz; havada yaklaşık %21 oranında bulunur | Ortam havası, oksijen tüpleri |
| Isı | Yanıcı maddeyi tutuşma sıcaklığına getiren enerji | Kıvılcım, alev, sıcak yüzey, sürtünme, elektrik arkı |
Ortamdaki oksijen oranı yaklaşık yüzde 15-16’nın altına düştüğünde çoğu madde yanmayı sürdüremez. Bu yüzden oksijenle teması kesmek, en etkili söndürme yollarından biridir.
Dördüncü Unsur: Zincirleme Reaksiyon
Günümüzde yangın üçgenine dördüncü bir unsur olarak zincirleme kimyasal reaksiyon eklenir ve bu modele yangın dörtyüzlüsü denir. Yanma sırasında oluşan serbest kökler reaksiyonu sürekli besler. Kuru kimyevi tozlar ve bazı temiz gazlar bu zincirleme reaksiyonu keserek yangını söndürür.
Yangının Aşamaları
Bir yangın genellikle üç aşamada kendini belli eder:
- Koku: Maddeler ısınmaya başladığında yanık ya da kimyasal bir koku hissedilir. Yangını bu aşamada fark etmek, en kolay müdahale imkânını verir.
- Duman: Isınan maddeler gaz ve duman çıkarmaya başlar. Duman dedektörleri yangını bu aşamada algılar.
- Alev: Maddeler tutuşur ve görünür alev oluşur. Bu aşamadan sonra yangın hızla büyüyebilir.
Kokuyu ve dumanı ciddiye alın: Yanık kokusu ya da kaynağı belli olmayan bir duman, yangının ilk işaretidir. Alev görmeyi beklemeden kaynağı araştırın ve gerekirse alarm verin.
Yangın Söndürmenin Üç Temel Yöntemi
Bütün söndürme teknikleri, yangın üçgeninin unsurlarından en az birini ortadan kaldırmaya dayanır:
| Yöntem | Ortadan kaldırılan unsur | Nasıl yapılır? |
|---|---|---|
| Soğutma | Isı | Yanan madde, tutuşma sıcaklığının altına soğutulur. En yaygın soğutucu madde sudur. |
| Boğma (oksijeni kesme) | Oksijen | Yanan maddenin hava ile teması kesilir; köpük, karbondioksit, yangın battaniyesi ya da tencere kapağı kullanılır. |
| Yakıtı uzaklaştırma | Yanıcı madde | Yangına yakıt sağlayan madde ortamdan uzaklaştırılır ya da akışı kesilir; örneğin gaz vanası kapatılır. |
Kuru kimyevi tozlar bu yöntemlere ek olarak zincirleme reaksiyonu da keser. Doğru yöntemi seçmek için yanan maddenin türünü, yani yangın sınıfını bilmek gerekir. Bunu Yangın Sınıfları yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Yangın Hakkında Bilinmesi Gereken Temel İlkeler
- Yangın fizik ve kimya kurallarına göre davranır: Sıcak gazlar ve duman yükselir, yangın oksijen bulduğu yöne doğru ilerler.
- Yanan, maddenin kendisi değil gaz ve buharlarıdır: Katı ve sıvı maddeler ısındıkça gaz ve buhar çıkarır; alev bu gazların yanmasıdır.
- Oksijen yangını büyütür: Açılan bir kapı ya da kırılan bir pencere yangına hava sağlayarak aniden büyümesine yol açabilir.
- Yangın olmayan yerde duman çıkmaz: Kaynağı belirsiz duman mutlaka araştırılmalıdır.
- Soğutma, örtme ve boğma bütün yangın söndürme işlemlerinin esasıdır.
Yangın Güvenliğinin Üç Ayağı
- Yangın önleme: Tehlikelerin belirlenmesi, risk analizi, çalışma talimatları, uygun depolama, düzen ve temizlik, bakım, denetim ve eğitim.
- Yangından korunma: Yangın algılama ve uyarı sistemleri, söndürme sistemleri, yapısal önlemler, kaçış yolları, acil durum aydınlatması ve söndürme cihazları.
- Yangın söndürme: Soğutma, oksijeni kesme ve yakıtı uzaklaştırma yöntemleriyle yangına müdahale.
Yangından korunmanın iki temel amacı vardır: yangın çıkma olasılığını azaltmak ve can güvenliğini sağlamak.
Sıkça Sorulan Sorular
Yangın üçgeni nedir?
Yangının başlaması ve sürmesi için gereken üç unsuru, yani yanıcı madde, oksijen ve ısıyı gösteren modeldir. Bu üç unsurdan biri ortadan kaldırıldığında yangın söner.
Yanma ile yangın arasındaki fark nedir?
Yanma, kontrol altında gerçekleşen kimyasal bir reaksiyondur. Yangın ise kontrol dışında başlayan ve hızla büyüyen yanma olayıdır.
Yangın söndürme yöntemleri nelerdir?
Soğutma (ısıyı uzaklaştırma), boğma (oksijeni kesme) ve yakıtı uzaklaştırma temel yöntemlerdir. Kuru kimyevi tozlar ayrıca zincirleme reaksiyonu keser.
Yangın dörtyüzlüsü nedir?
Yangın üçgenine dördüncü unsur olarak zincirleme kimyasal reaksiyonun eklendiği modeldir.
Sonuç
Yangın, yanıcı madde, oksijen ve ısının kontrol dışında birleşmesiyle başlar; bu unsurlardan birini ortadan kaldırmak yangını söndürür. Bu basit ilkeyi bilmek, hem yangını önlemede hem de doğru söndürme yöntemini seçmede yol gösterir. Söndürme cihazının kullanımı için Yangın Güvenliği yazımıza göz atabilirsiniz.
