Yangın, gaz kaçağı ya da çökme tehlikesi olan bir ortamda bir yaralıyı güvenli bir yere taşımak hayat kurtarabilir; ancak yanlış yapılan bir taşıma, özellikle omurga yaralanması olan bir kişide kalıcı felce yol açabilir. Bu yüzden kurtarma ve ilk yardım ekiplerinin hangi durumda yaralıyı taşıyacağını, hangi durumda yerinde bırakacağını ve hangi tekniği kullanacağını bilmesi gerekir. Bu yazıda yaralı taşıma tekniklerini ve temel kurallarını ele alıyoruz.
Yazı, Yangın Uzmanı (JOIFF), AFAD ve ilk yardım eğitmeni Özkan Ayan’ın “Endüstriyel Tesislerde Acil Durum Ekipleri” eğitim sunumundan ve temel ilk yardım eğitimlerinde öğretilen yaralı taşıma tekniklerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Taşıma teknikleri ancak uygulamalı eğitimle güvenle öğrenilebilir.
Önce Karar: Taşımalı mı?
Temel kural şudur: yaralı, hayati bir tehlike yoksa yerinden oynatılmaz; ilk yardım bulunduğu yerde yapılır ve sağlık ekibi beklenir. Acil taşıma yalnızca şu durumlarda yapılır:
- Yangın, patlama ya da patlama tehlikesi
- Zehirli gaz, duman ya da oksijen yetersizliği
- Çökme ya da yapısal hasar tehlikesi
- Trafik, akan su gibi yaralıyı ve kurtarıcıyı tehdit eden çevre koşulları
- Yaralıya hayat kurtarıcı bir müdahale (örneğin temel yaşam desteği) yapılabilmesi için düz ve sert bir zemine alınması gerektiğinde
Kurtarıcının güvenliği önce gelir: Dumanlı, gazlı ya da çökme riski olan bir ortama uygun koruyucu donanım olmadan girilmez. İkinci bir yaralı olmak, kimseye yardım etmez.
Taşımanın Genel Kuralları
- Baş, boyun ve gövde ekseni korunur: Omurga yaralanmasından şüpheleniliyorsa (yüksekten düşme, trafik kazası, çökme, bilinç kaybı) baş-boyun-gövde bir bütün olarak hareket ettirilir; boyun bükülmez ya da döndürülmez.
- Kurtarıcı kendi belini korur: Yük dizler bükülerek, sırt düz tutularak, bacak kaslarıyla kaldırılır; kaldırırken gövde döndürülmez.
- Tek komutla hareket: Birden fazla kişiyle taşırken bir kişi, genellikle baş tarafındaki, komut verir (“Hazır mısınız? Kaldır!”).
- Yaralı sürekli izlenir: Bilinç, solunum ve kanama taşıma sırasında takip edilir.
- Mesafe kısa tutulur: Acil taşımada amaç, yaralıyı yalnızca tehlikeden uzaklaştırmaktır; sağlık ekibine en yakın güvenli noktaya kadar taşınır.
Tek Kişiyle Acil Taşıma Teknikleri
| Teknik | Nasıl yapılır? | Ne zaman? |
|---|---|---|
| Rautek manevrası | Kurtarıcı yaralının arkasına geçer, kollarını yaralının koltuk altlarından geçirip bir kolunu göğsüne çapraz tutar ve yaralıyı geri geri sürükler. Araç içinden çıkarmada da kullanılır. | Bilinci kapalı yaralıyı kısa mesafede hızla tehlikeden uzaklaştırmak |
| Sürükleme | Yaralı koltuk altlarından, giysisinden ya da altına serilen bir battaniyeden tutularak, başı önde olacak şekilde ve vücudun uzun ekseni boyunca sürüklenir. | Dumanlı ortamda alçaktan, ağır yaralıları kısa mesafede taşımak |
| Destekleyerek yürütme | Kurtarıcı yaralının yanına geçer, yaralının kolunu kendi omzuna alır ve belinden destekler. | Bilinci açık, yürüyebilen hafif yaralılar |
| Kucakta ya da sırtta taşıma | Hafif yaralılar ve çocuklar kucakta ya da sırtta taşınır. | Hafif ve bilinci açık yaralılar, çocuklar |
| Omuzda taşıma | Yaralı kurtarıcının omzuna alınarak taşınır. | Yalnızca acil durumda, omurga yaralanması şüphesi olmayan yaralılarda |
İki ve Daha Fazla Kişiyle Taşıma
- İki kişiyle taşıma: Bir kurtarıcı yaralıyı arkadan koltuk altlarından, diğeri dizlerin altından tutar. Sedye bulunmadığında kısa mesafede kullanılır.
- Elle oturak (iki ya da dört el): İki kurtarıcı ellerini birbirine kenetleyerek bir oturak oluşturur; bilinci açık yaralı bu oturağa oturur ve kollarını kurtarıcıların omzuna atar.
- Sandalye ile taşıma: Yaralı sağlam bir sandalyeye oturtulur, iki kişi sandalyeyi taşır; merdivenlerde ve dar koridorlarda işe yarar. Tahliye sandalyeleri bu iş için tasarlanmıştır.
Sedye ile Taşıma
Sedye, ağır yaralılar ve özellikle omurga yaralanması şüphesi olanlar için en güvenli taşıma yöntemidir.
- Sedyeye alma en az üç-dört kişiyle, baş-boyun-gövde ekseni bozulmadan yapılır; biri başı sabitler ve komut verir.
- Omurga yaralanması şüphesinde boyunluk ve sırt tahtası ya da kaşık sedye kullanılır; yaralı sedyeye kemerlerle sabitlenir.
- Sedye düz zeminde yaralının ayakları önde taşınır; merdiven çıkarken baş önde olur. Sedye mümkün olduğunca yatay tutulur.
- Sedye taşıyanlar adımlarını uyumlu atmaz, sarsıntıyı azaltmak için kırık adımla yürür.
- Sedye yoksa battaniye, kapı gibi düz ve sağlam bir yüzey ya da iki sopa ile ceketlerden geçici sedye yapılabilir.
İşyerleri İçin Hazırlık
- Kurtarma ve ilk yardım ekipleri yaralı taşıma konusunda uygulamalı eğitim aldı mı?
- Sedye, kaşık sedye ya da sırt tahtası ve boyunluk ilk yardım noktalarında hazır mı?
- Çok katlı binalarda tahliye sandalyesi var mı?
- Hareket kısıtlılığı olan çalışanlar için tahliye yöntemi planlandı mı?
- Yaralının nereye taşınacağı ve sağlık ekibine nerede teslim edileceği belirli mi?
- Tatbikatlarda yaralı taşıma senaryosu uygulanıyor mu?
Arama ve kurtarma ekibinin sahada çalışması için İşyerinde Arama-Kurtarma ve Teknik Destek, temel ilk yardım için Temel İlk Yardım yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Yaralı ne zaman yerinden oynatılır?
Yalnızca yangın, patlama, gaz, çökme gibi hayati bir tehlike varsa ya da hayat kurtarıcı bir müdahale için gerekiyorsa. Aksi hâlde yaralı yerinde bırakılır ve sağlık ekibi beklenir.
Rautek manevrası nedir?
Kurtarıcının yaralının arkasından kollarını koltuk altlarından geçirip bir kolunu tutarak onu geri geri sürüklediği, bilinci kapalı yaralıları kısa mesafede hızla tehlikeden uzaklaştırmaya yarayan acil taşıma tekniğidir.
Omurga yaralanması şüphesinde nasıl taşınır?
Baş, boyun ve gövde ekseni korunarak, boyunluk ve sırt tahtası ya da kaşık sedye ile, en az üç-dört kişiyle taşınır.
Sedye hangi yönde taşınır?
Düz zeminde ayaklar önde, merdiven çıkarken baş önde taşınır; sedye mümkün olduğunca yatay tutulur.
Sonuç
Yaralı taşımada en önemli karar, taşıyıp taşımamaktır. Hayati tehlike varsa doğru teknikle ve kurtarıcının güvenliği korunarak hızla taşımak, yoksa yaralıyı yerinde bırakıp sağlık ekibini beklemek gerekir. Uygulamalı eğitim ve hazır ekipman, bu kararın doğru verilmesini ve doğru uygulanmasını sağlar.
