Bir emniyet kemeri düşmeyi durdurduğunda tehlike bitmiş sayılmaz. Kemerde hareketsiz asılı kalan bir kişide, dakikalar içinde bilinç kaybına ve ölüme yol açabilen “askı travması” gelişebilir. Bu yüzden yüksekte çalışma yapılan her işyerinde, düşen kişiyi hızla ve güvenle kurtaracak bir plan, ekipman ve eğitimli ekip bulunmalıdır. Bu yazıda askı travmasını, yüksekte kurtarma planının içeriğini ve yüksekte çalışacakların sağlık uygunluğunu ele alıyoruz.
Yazı, “Yüksekte Güvenli Çalışma Eğitici Eğitmenliği Kılavuzu” sunumundan ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından yararlanılarak hazırlanmıştır.
Askı Travması Nedir?
Askı travması (asılı kalma sendromu), emniyet kemerinde hareketsiz asılı kalan bir kişide ortaya çıkan, hayatı tehdit eden bir durumdur. Kemerin bacak kayışları damarlara baskı yapar ve bacak kasları hareket etmediği için kan bacaklarda göllenir. Kalbe yeterli kan dönmez, beyne giden kan azalır ve kişi bayılır. Kurtarılmazsa durum ölümle sonuçlanabilir.
- Belirtiler: baş dönmesi, bulantı, terleme, solukluk, görme bulanıklığı ve bilinç kaybı.
- Kritik süre: Hareketsiz asılı kalmadan sonra belirtiler 5-15 dakika içinde ciddileşebilir. Bilinci kapalı ya da yaralı kişilerde bu süre daha da kısadır.
“Düştü ama kemer tuttu” yeterli değildir: Askı travması nedeniyle kurtarma, dakikalar içinde gerçekleşmelidir. İtfaiyenin gelmesini beklemek çoğu zaman çok geç kalmak demektir; işyerinin kendi kurtarma imkânı olmalıdır.
Asılı Kalan Kişi Ne Yapabilir?
- Bacaklarını hareket ettirerek kan dolaşımını desteklemeye çalışmalıdır.
- Kemerde askı travması kayışı (ayak askısı) varsa açıp ayaklarını içine koyarak üzerinde durmalı ve bacaklardaki baskıyı azaltmalıdır.
- Yakınında bir yapı varsa ayaklarını oraya dayamaya çalışmalıdır.
Yüksekte Kurtarma Planı
Mevzuat, yüksekte çalışmalarda kurtarmanın önceden planlanmasını öngörür:
- Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği’ne göre yüksekte yapılacak çalışmalar önceden planlanmalı ve yüksekten düşme ile ilgili hususlara acil durum planında yer verilmelidir.
- Cephe iskelelerinin kurma, kullanma ve sökme planında acil durum kurtarma prosedürlerine, müdahale ekiplerine ve ekipmanlarına yer verilmelidir.
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne göre iple erişimle yapılan işlerde, acil bir durumda çalışanın derhal kurtarılabilmesi için iş planlanmalı, gözetim sağlanmalı ve çalışanlara kurtarma konusunda özel eğitim verilmelidir.
Kurtarma Planında Neler Bulunmalı?
- Her çalışma noktası için belirlenmiş kurtarma yöntemi (aşağı indirme, yukarı çekme, platformla ulaşma)
- Kurtarma ekibinin üyeleri ve yedekleri
- Kurtarma ekipmanlarının listesi ve yerleri
- Kurtarmanın kaç dakikada tamamlanabileceğinin tatbikatla doğrulanması
- 112’ye haber verme ve sağlık ekibini yönlendirme prosedürü
- Kat planları, erişim yolları ve tahliye güzergâhları
- Kurtarma sonrası sağlık kontrolü ve olay bildirimi
Kurtarma Yöntemleri ve Ekipmanları
| Yöntem | Açıklama |
|---|---|
| Aşağı indirme | Asılı kişi, kurtarma ve indirme cihazıyla kontrollü olarak yere indirilir; çoğu durumda en hızlı yöntemdir. |
| Yukarı çekme | Kişi, makara sistemi ya da kurtarma vinciyle çalışma seviyesine çekilir. |
| Platformla ulaşma | Personel yükselticiyle kişiye ulaşılır ve platforma alınır. |
Kurtarma için tripod, makara sistemleri, kurtarma üçgeni, geri sarmalı kurtarma vinçleri, kurtarma ve indirme cihazları (TS EN 341, TS EN 1496) ve kurtarma sedyesi kullanılabilir. Kurtarma ekipmanı çalışma noktasının yakınında hazır bulunmalı ve kurtarma ekibi bu ekipmanla düzenli olarak tatbikat yapmalıdır.
Kurtarmadan Sonra
- Kurtarılan kişiyi derhal sağlık ekibine teslim edin; belirti göstermese bile tıbbi değerlendirmeden geçmesini sağlayın.
- Bilinci kapalıysa solunumunu kontrol edin, gerekirse temel yaşam desteğine başlayın.
- Eski eğitim materyallerinde askı travması geçiren kişinin hemen yatırılmaması önerilirdi. Güncel ilk yardım yaklaşımı ise kurtarılan kişiye standart ilk yardım uygulanmasını öngörür. Her durumda 112’nin ve sağlık ekibinin talimatlarına uyun.
- Düşmeyi durduran bütün ekipmanları kullanımdan kaldırın.
- Olayı araştırın; düşmenin nedenini ve kurtarmanın nasıl geçtiğini değerlendirerek planı güncelleyin.
Yüksekte Çalışacakların Sağlık Uygunluğu
Yüksekte çalışacak kişilerin sağlık durumlarının işe uygun olması gerekir. İşe giriş ve periyodik sağlık muayenelerinde işyeri hekimi şu durumları değerlendirmelidir:
- Yüksek ya da düşük tansiyon ve kalp hastalıkları,
- Kan şekeri düzensizlikleri,
- Denge ve baş dönmesi sorunları, epilepsi,
- Yükseklik korkusu,
- Uyku hâli yapan ilaç kullanımı.
Muayenelerin yanı sıra çalışanın o günkü sağlık durumu da önemlidir: yorgun, uykusuz, hasta ya da psikolojik olarak kendini iyi hissetmeyen bir kişi o gün yüksekte çalıştırılmamalıdır.
Düşüş Koruma Planı
Yüksekte çalışmanın yoğun olduğu işyerlerinde bütün bu unsurları bir araya getiren bir düşüş koruma planı hazırlanması önerilir. Plan; sorumlu ve yetkin kişiyi, kullanılacak koruma sistemlerini, toplu koruma kullanılamayan yerlerde alternatif sistemleri, kontrollü giriş bölgelerini, eğitim kayıtlarını, kurtarma planını ve olay araştırma prosedürünü içermelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Askı travması nedir?
Emniyet kemerinde hareketsiz asılı kalan kişide kanın bacaklarda göllenmesi sonucu beyne yeterli kan gitmemesi ve bilinç kaybıyla seyreden, hayatı tehdit eden bir durumdur.
Kemerde asılı kalan kişi ne kadar sürede kurtarılmalıdır?
Mümkün olan en kısa sürede. Belirtiler 5-15 dakika içinde ciddileşebilir; bu yüzden işyerinin kendi kurtarma imkânı ve planı olmalıdır.
Yüksekte çalışmada kurtarma planı zorunlu mu?
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği’ne göre yüksekten düşme ile ilgili hususlara acil durum planında yer verilmelidir. İple erişimde ise kurtarma için planlama, gözetim ve özel eğitim zorunludur.
Yüksekte kimler çalışamaz?
İşyeri hekiminin sağlık muayenesinde uygun bulmadığı, örneğin kontrolsüz tansiyon, kalp hastalığı, denge sorunu ya da epilepsisi olan kişiler ve o gün kendini iyi hissetmeyen çalışanlar yüksekte çalıştırılmamalıdır.
İlgili yazı: İple Erişim ile Çalışma.
Sonuç
Yüksekte çalışmada güvenlik, düşmeyi önlemekle başlar ama düşen kişiyi kurtarmakla tamamlanır. Önceden hazırlanmış bir kurtarma planı, hazır ekipman, eğitimli bir ekip ve düzenli tatbikat, askı travmasının ölümcül sonuçlarını önler. Düşmenin fiziği için Düşmenin Fiziği yazımıza göz atabilirsiniz.
