Yangın söndürme cihazlarının içinde su, kuru kimyevi toz, karbondioksit, köpük ya da özel gazlar bulunur. Her söndürme maddesinin yangını söndürme biçimi, avantajları ve tehlikeli olabileceği durumlar farklıdır. Yanlış maddeyi seçmek yangını söndürmemekle kalmaz, büyütebilir de. Bu yazıda başlıca söndürme maddelerini, nasıl etki ettiklerini ve nerelerde kullanılmamaları gerektiğini ele alıyoruz.
Yazı, BTSO Organize Sanayi Bölgesi İtfaiyesi’nin “Yangın Güvenliği ve Acil Durum Eğitimi” sunumundan yararlanılarak hazırlanmıştır.
Söndürme Maddeleri Karşılaştırması
| Madde | Etkisi | Uygun olduğu yangınlar | Kullanılmaması gereken yerler |
|---|---|---|---|
| Su | Soğutma | A (katı maddeler) | Yanıcı sıvı, metal, pişirme yağı yangınları; gerilim altındaki tesisler |
| Kuru kimyevi toz | Boğma, soğutma, zincirleme reaksiyonu kesme | A, B, C (ABC tozu) | Hassas elektronik cihazlar (kirletir), metal ve pişirme yağı yangınları |
| Karbondioksit (CO₂) | Boğma | B, C ve elektrikli cihazlar | Küçük ve kapalı, insan bulunan hacimler; derin korlu A yangınları |
| Köpük | Boğma ve soğutma | A ve B, özellikle akaryakıt yangınları | Gerilim altındaki tesisler, metal yangınları |
| Temiz gazlar | Boğma veya zincirleme reaksiyonu kesme | Sunucu odaları, arşivler, kontrol odaları | Sızdırmaz olmayan, açık hacimler |
Su
Su, en ucuz, en kolay bulunan ve en güçlü soğutucu söndürme maddesidir. A sınıfı katı madde yangınlarında korların derinine işleyerek yangının yeniden alevlenmesini önler. Ancak bazı durumlarda su tehlikeli olabilir:
- Kızgın yağ: Suda çözünmeyen sıcak yağların üzerine düşen su anında buharlaşır ve hacmi yüzlerce kat artarak yanan yağı çevreye savurur.
- Yanıcı metaller: Potasyum, kalsiyum, magnezyum ve sodyumla temas eden su, yanıcı hidrojen gazı oluşturur.
- Kalsiyum karbür: Suyla birleştiğinde yanıcı asetilen gazı açığa çıkar.
- Sönmemiş kireç: Suyla birleştiğinde sıcaklık 400 °C’ye kadar yükselebilir ve çevredeki maddeleri tutuşturabilir.
- Kapalı ortamdaki korlar: Kapalı bir ortamda korlaşmış karbonun sulanması, karbonmonoksit ve hidrojen gazları oluşturabilir.
- Elektrik: Su elektriği iletir; gerilim altındaki tesislere su sıkılmaz.
Kuru Kimyevi Toz (KKT)
Kuru kimyevi tozlu söndürücüler, işyerlerinde en yaygın kullanılan söndürücülerdir. Çok maksatlı ABC tozlarının ana bileşeni monoamonyum fosfattır. Toz, yangını üç şekilde söndürür: yanan maddeyi havadan ayırarak boğar, ısıyı alarak soğutur ve yanmadaki zincirleme kimyasal reaksiyonu keserek inhibisyon etkisi yapar.
Avantajları
- Çok maksatlıdır; katı, sıvı ve gaz yangınlarında kullanılabilir.
- Büyük sıvı yangınlarında alevi çok hızlı bastırır.
- Elektriği iletmez.
- Yaklaşık -50 °C ile +60 °C arasındaki geniş bir sıcaklık aralığında kullanılabilir.
Dezavantajları
- Ortamda yoğun toz ve kirlilik bırakır; elektronik cihazlara ve makinelere zarar verebilir.
- Kapalı alanda görüşü azaltır ve solunumu zorlaştırabilir.
- Soğutma etkisi sınırlı olduğu için korlu yangınlar yeniden alevlenebilir; söndürme sonrası alan gözlenmelidir.
- Taşınabilir söndürücülerdeki toz miktarı sınırlıdır; 6 kg’lık bir söndürücü birkaç saniyede boşalır.
Karbondioksit (CO₂)
Karbondioksit renksiz, kokusuz ve havadan ağır bir gazdır. Söndürücüde sıvı hâlde, yüksek basınç altında depolanır. Boşaltıldığında genleşerek yanan maddenin çevresindeki oksijeni azaltır ve yangını boğar. Gazın bir kısmı -78 °C sıcaklıkta kuru buza dönüşür.
- Elektriği iletmez ve artık bırakmaz. Bu nedenle elektrik panoları, bilgisayarlar ve hassas cihazlar için idealdir.
- B ve C sınıfı yangınlarda etkilidir.
- Soğutma etkisi düşüktür; derin korlu katı madde yangınlarında yeniden alevlenme olabilir.
CO₂ kullanırken iki tehlikeye dikkat: Küçük ve kapalı bir odada boşaltılan karbondioksit ortamdaki oksijeni azaltarak boğulma tehlikesi yaratır; kullandıktan sonra alanı terk edin ve havalandırın. Ayrıca boşaltma sırasında huni çok soğur; huniyi değil, tutamağı tutun, aksi hâlde soğuk yanığı oluşabilir.
Köpük
Köpüklü söndürücüler, yanan sıvının yüzeyini bir örtü gibi kaplayarak oksijenle temasını keser ve yanıcı buharların çıkmasını engeller. İçerdiği su sayesinde soğutma etkisi de yapar. Akaryakıt istasyonları, depolar ve yanıcı sıvılarla çalışılan işyerlerinde B sınıfı yangınlar için en uygun seçeneklerden biridir; A sınıfı yangınlarda da kullanılabilir. Su içerdiği için gerilim altındaki tesislerde kullanılmamalıdır.
Temiz Gazlar ve Halonun Yerini Alan Sistemler
Eskiden çok yaygın olan halon gazları, ozon tabakasına verdikleri zarar nedeniyle Montreal Protokolü kapsamında üretimden kaldırıldı. Bugün bunların yerine, söndürme sonrası artık bırakmayan “temiz gaz” sistemleri kullanılıyor. Bu sistemler genellikle sunucu ve veri odaları, arşivler, müzeler ve kontrol odaları gibi suyun ve tozun zarar vereceği mekânlarda otomatik söndürme sistemi olarak kurulur.
| Gaz | Bileşimi | Öne çıkan özelliği |
|---|---|---|
| FM-200 | Heptafloropropan (HFC-227ea) | Söndürme çok kısa sürede gerçekleşir, daha az tüp gerekir; artık bırakmaz. |
| İnergen | Yüzde 52 azot, yüzde 40 argon, yüzde 8 karbondioksit | Doğal gazların karışımıdır, ozona zararı yoktur; daha fazla tüp gerekir, tüpler uzağa yerleştirilebilir. |
| Karbondioksit sistemleri | CO₂ | Ucuzdur; ancak söndürme konsantrasyonu insanlar için tehlikeli olduğu için yalnızca insansız hacimlerde ya da tahliye sonrası boşaltmalı sistemlerde kullanılır. |
Sıkça Sorulan Sorular
En çok kullanılan yangın söndürücü hangisidir?
Çok maksatlı ABC kuru kimyevi tozlu söndürücüler, katı, sıvı ve gaz yangınlarında kullanılabildiği için işyerlerinde en yaygın kullanılan söndürücülerdir.
CO₂’li söndürücü nerede kullanılır?
Elektriği iletmediği ve artık bırakmadığı için elektrik panoları, bilgisayar ve sunucu odaları gibi elektrikli cihazların bulunduğu yerlerde ve yanıcı sıvı yangınlarında kullanılır.
Kuru kimyevi toz insan sağlığına zararlı mıdır?
Genellikle zehirli değildir, ancak kapalı alanda solunduğunda solunum yollarını tahriş edebilir ve görüşü azaltır. Kullanıldıktan sonra alan havalandırılmalıdır.
Halon neden kullanılmıyor?
Halon gazları ozon tabakasına zarar verdiği için Montreal Protokolü kapsamında üretimden kaldırılmıştır. Yerini FM-200 ve İnergen gibi temiz gazlar almıştır.
İlgili yazı: Yangın Köpükleri.
İlgili yazı: Gazlı Söndürme Sistemleri.
Sonuç
Doğru söndürme maddesi, yangını saniyeler içinde söndürür; yanlış madde ise yangını büyütebilir ya da yeni tehlikeler yaratabilir. İşyerinizdeki yangın risklerine göre doğru söndürücüleri seçmek ve çalışanlara bunların farklarını öğretmek, yangın güvenliğinin temel parçasıdır. Yangın sınıflarına göre söndürücü seçimi için Yangın Sınıfları yazımıza göz atabilirsiniz.
