Acil durum planları ancak somut senaryolara dayandığında işe yarar. “Yangın olursa tahliye ederiz” demek yetmez; yangının nerede, nasıl başlayabileceği, kimin ne yapacağı ve hangi önlemlerin bu olayı baştan önleyebileceği önceden düşünülmelidir. Bu yazıda bir üretim tesisinde sık karşılaşılabilecek dört acil durum senaryosunu (yıldırım düşmesi, kimyasal sızıntı, deprem ve patlama) ve her biri için alınması gereken önlemleri ele alıyoruz. Bu senaryolar, acil durum planı hazırlarken ve tatbikat kurgularken örnek olarak kullanılabilir.
Yazı, bir “Acil Durum Ekip Eğitimi” sunumundan ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından yararlanılarak hazırlanmıştır.
Senaryo Bazlı Hazırlık Neden Önemli?
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, acil durum planının işyerine özgü olası acil durumların belirlenmesiyle başlamasını öngörür. Yangın, patlama, tehlikeli kimyasal yayılımı, zehirlenme, salgın hastalık, radyoaktif sızıntı, sabotaj ve doğal afet gibi olaylardan hangilerinin işyerinizde yaşanabileceğini belirledikten sonra, her biri için ayrı bir senaryo yazmak gerekir. Senaryolar, ekiplerin görevlerini somutlaştırır ve tatbikatların gerçekçi olmasını sağlar.
Bir senaryo hazırlarken şu adımlar izlenebilir:
- Acil durum ekiplerini kurun ve eğitin.
- Her senaryo için müdahale yöntemini belirleyin ve acil durum planına yazın.
- Planı çalışanlara, ekiplere ve ziyaretçilere duyurun.
- Senaryoyu tatbikatla deneyin.
- Tatbikat raporundaki eksikleri hızla giderin.
Senaryo 1: Yıldırım Düşmesi
Risk: Fabrikanın bir bölümüne düşen yıldırım parlama, patlama ya da yangına yol açabilir; olay büyürse bütün tesisi etkileyebilir.
Önlemler
- Tesiste mutlaka yıldırımdan korunma (paratoner) tesisatı bulunmalıdır.
- Paratoner ve topraklama tesisatı düzenli olarak kontrol edilmelidir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne göre yıldırımdan korunma tesisatının periyodik kontrolü, standartlarda başka süre belirtilmemişse en geç yılda bir TS EN 62305 standardına göre yapılır.
- Yıldırım riski olan hava koşullarında yüksekte çalışma durdurulmalıdır.
Olay Anında
- Yıldırımdan etkilenen bölgede elektrik derhal kesilmelidir.
- Yangın başladıysa söndürme ekibi müdahale eder.
- Durum kontrol altına alınamazsa acil çıkışlar kullanılarak toplanma alanına gidilir.
Senaryo 2: Kimyasal Sızıntı
Risk: Tesiste yanıcı bir solvent sızmıştır. Solvent bir tutuşturucu kaynakla temas ederse kısa sürede yangına dönüşebilir; buharı çalışanları zehirleyebilir.
Önlemler
- Kimyasallar kimyasal dolaplarında saklanmalıdır.
- Kimyasallar çalışma alanına uygun ve etiketli kaplarla getirilmelidir.
- Çalışma ortamında yalnızca ihtiyaç duyulan miktarda kimyasal bulundurulmalıdır.
- Sızıntı kitleri (emici malzeme, set, toplama kabı) ve uygun kişisel koruyucu donanım hazır tutulmalıdır.
Olay Anında
- Sızıntıyı gören kişi derhal en yakın amirine haber verir.
- Kıvılcım ve ateş kaynaklarının sızıntıyla teması engellenir; ortam havalandırılır.
- Sızıntı yalnızca eğitimli kişilerce, uygun koruyucu donanımla toplanır.
- Yangın başlarsa panik yapmadan, koşmadan, acil çıkış yönlendirmelerini izleyerek tahliye yapılır.
Kimyasal sızıntıların zehirleyici etkileri ve korunma için Kimyasal Tehlikelere Karşı Korunma yazımıza bakabilirsiniz.
Senaryo 3: Deprem
Risk: Deprem anındaki panik ve düzensiz hareketler ciddi yaralanmalara yol açabilir; devrilen raflar, kırılan camlar ve hasar gören tesisatlar ikincil tehlikeler yaratır.
Deprem Anında
- Sakin olun, panik yapmayın.
- Çök, kapan, tutun hareketini uygulayın.
- Pencerelerden, camlardan, raflardan ve devrilebilecek eşyalardan uzak durun.
- Asansörleri kesinlikle kullanmayın.
Deprem Sonrasında
- Sarsıntı bittiğinde elektrik, doğalgaz ve su vanalarını kapatın.
- Acil durum yönlendirme işaretlerini izleyerek çıkın.
- Koşmadan, itişmeden, düzenli bir şekilde toplanma alanına gidin ve yoklamaya katılın.
Deprem öncesinde rafların, dolapların ve ağır ekipmanların sabitlenmesi bu senaryonun en önemli önleyici tedbiridir.
Senaryo 4: Patlama
Risk: Gaz, basınçlı kaplar, kimyasallar ya da yanıcı tozlar kaynaklı bir patlama yangına, yapısal hasara, yaralanma ve ölümlere yol açabilir.
Patlama Anında
- Sakin olun ve patlamanın olduğu bölgeden derhal uzaklaşın.
- İkinci bir patlama ihtimaline karşı tehlikeli bölgeye yaklaşmayın.
- Yaralılar varsa ilk yardım ekibine haber verin; eğitimsiz müdahaleden kaçının.
- Elektrik, gaz ve diğer enerji kaynaklarını güvenli şekilde kesin.
- Yangın başladıysa söndürme ekibi müdahale eder.
Patlama Sonrasında
- Çalışanlar ve ziyaretçiler, koşmadan ve panik yapmadan acil çıkış işaretlerini izleyerek toplanma alanına gider.
- Ekipler durumu değerlendirir ve yetkili kurumlara bilgi verir.
Yangına Müdahalede Doğru ve Yanlış
Bütün senaryolarda yangına dönüşme riski vardır. Söndürme ekibinin bilmesi gereken temel doğrular:
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| Rüzgâra karşı durmak | Rüzgârı arkaya almak |
| Yangına üstten ve arkadan müdahale etmek | Önden, yangının çıkış noktasına, yani dibine müdahale etmek |
| Yukarıdan damlayan yanıcı sıvıya aşağıdan müdahale etmek | Damlama ya da sızıntı noktasına, yani yukarıdan müdahale etmek |
| Söndürücüleri birer birer peş peşe boşaltmak | Birden fazla söndürücüyü aynı anda farklı yönlerden kullanmak |
| Yangın söndü sanıp alanı terk etmek | Yangının tamamen söndüğünden emin olmadan alanı terk etmemek |
Tatbikat ve Değerlendirme
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’in 13. maddesine göre acil durum planının uygulanabilirliğini sınamak için en geç yılda bir tatbikat yapılır; maden işyerlerinde bu süre en geç 6 aydır. Tatbikattan sonra tarihi, görülen eksiklikleri ve düzeltici faaliyetleri içeren bir tatbikat formu düzenlenir. Her yıl farklı bir senaryonun tatbikatını yapmak, ekiplerin farklı durumlara hazırlıklı olmasını sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Acil durum senaryosu nasıl hazırlanır?
Önce işyerinde yaşanabilecek acil durumlar belirlenir. Her biri için risk, önleyici tedbirler, olay anında yapılacaklar ve sorumlu ekipler yazılır; senaryo tatbikatla denenir ve eksikler giderilir.
Paratoner ne sıklıkla kontrol edilmelidir?
İş Ekipmanları Yönetmeliği’ne göre yıldırımdan korunma tesisatı, standartlarda başka süre yoksa en geç yılda bir TS EN 62305’e göre kontrol edilmelidir.
Kimyasal sızıntıda ilk ne yapılmalıdır?
En yakın amire haber verilir, tutuşturucu kaynakların teması engellenir ve sızıntı yalnızca eğitimli kişilerce uygun koruyucu donanımla toplanır.
Acil durum tatbikatı ne sıklıkla yapılır?
En geç yılda bir; maden işyerlerinde en geç 6 ayda bir yapılır ve tatbikat formu düzenlenir.
İlgili yazı: Yemekhanede Toplu Gıda Zehirlenmesi.
İlgili yazı: Bomba İhbarı ve Şüpheli Paket.
İlgili yazı: Su Kenarında Çalışma ve Boğulma.
Sonuç
İyi bir acil durum planı, işyerinin gerçek risklerine dayanan somut senaryolardan oluşur. Her senaryo için önleyici tedbirlerin alınması, ekiplerin görevlerini bilmesi ve senaryoların düzenli tatbikatlarla denenmesi, olası bir acil durumda kayıpları en aza indirir. Acil durum ekiplerinin görevleri için Acil Durum Ekipleri ve Görevleri yazımıza göz atabilirsiniz.
