Acil durum planı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki bütün işyerlerinin hazırlamak zorunda olduğu temel bir belgedir. İyi hazırlanmış bir plan; yangın, patlama, deprem ya da kimyasal sızıntı gibi bir olayda kimin ne yapacağını, insanların nasıl tahliye edileceğini ve dış ekiplere nasıl yardım edileceğini önceden belirler. Bu yazıda acil durum planının yönetmelikte belirlenen yedi aşamasını, planda bulunması gereken asgari bilgileri ve planın onay ve yenileme kurallarını ele alıyoruz.
Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü’nün “Acil Durum Planı Hazırlama Rehberi”nden (2024 güncellemesi) yararlanılarak hazırlanmıştır. Rehberdeki ayrıntılar tavsiye niteliğindedir; bağlayıcı olan, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik hükümleridir.
Acil Durum Planı Nedir, Neden Hazırlanır?
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’e göre acil durum planı, işyerlerinde meydana gelebilecek acil durumlarda yapılacak iş ve işlemler dahil bilgilerin ve uygulamaya yönelik eylemlerin yer aldığı plandır. Planın dayanağı 6331 sayılı Kanun’un 11. ve 12. maddeleridir ve plan, risk değerlendirmesinin bir çıktısıdır.
Planın amaçları şunlardır:
- Acil durumlara karşı her zaman hazır olmak,
- Acil durumun etkilerini hızlı ve etkili bir şekilde sınırlandırmak,
- Dış ekipler gelip kontrolü alana kadar durumu yönetmek,
- Dışarıdan gelen ekiplere bilgi ve ekipmanla yardımcı olmak,
- Bütün çalışanları ve çevredekileri olumsuz etkilerden korumak.
Acil Durum Planının Yedi Aşaması
Yönetmeliğin 7. maddesine göre plan, işyerinin tasarım ya da kuruluş aşamasından başlayarak şu aşamalarla hazırlanır:
- Acil durumların belirlenmesi
- Önleyici ve sınırlandırıcı tedbirlerin alınması
- Görevlendirilecek kişilerin belirlenmesi
- Acil durum müdahale ve tahliye yöntemlerinin oluşturulması
- Dokümantasyon
- Tatbikat
- Planın yenilenmesi
1. Acil Durumların Belirlenmesi
İşyerinde yaşanabilecek acil durumlar belirlenirken şunlar dikkate alınır:
- Risk değerlendirmesi sonuçları,
- Kimyasalların güvenlik bilgi formları ve parlama-patlama riski olan yerler için patlamadan korunma dokümanı,
- Yanıcı ve patlayıcı maddeler, kaynak ve kesme işleri, yüksek sıcaklıktaki makineler, tehlikeli atıklar ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali,
- Deprem, sel gibi doğal afet ihtimalleri,
- Ülke güvenliği ya da ekonomisi açısından kritik tesislerde sabotaj ihtimali,
- Biyolojik, radyoaktif ve nükleer riskler,
- İşyerini etkileyebilecek komşu işyerleri ve geçmişte yaşanmış kazalar.
İş sağlığı ve güvenliği açısından başlıca acil durumlar yangın, patlama, tehlikeli kimyasal madde yayılımı, doğal afetler, zehirlenme, radyoaktif sızıntı, sabotaj ve salgın hastalıktır. İşin niteliğine göre işyerine özgü başka acil durumlar da eklenebilir.
2. Önleyici ve Sınırlandırıcı Tedbirler
Belirlenen her acil durum için olayın çıkmasını önleyecek ve çıkarsa etkilerini sınırlandıracak tedbirler belirlenir. Rehberde verilen örneklerden bazıları:
| Acil durum | Örnek tedbirler |
|---|---|
| Sabotaj | Kontrollü giriş-çıkış, X-ray cihazı, güvenlik kameraları, güvenlik birimi, patlayıcı alanlara giriş sınırlaması, ziyaretçi kaydı ve ziyaretçi kartı, kolluk kuvvetleriyle irtibat |
| Tehlikeli kimyasal madde yayılımı | Uygun kişisel koruyucu donanım, ekiplerin eğitimi, tahliye planlarının asılması, uygun yer ve sayıda gaz dedektörü |
3. Görevlendirilecek Kişiler
Söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekipleri kurulur, ekip başları ve bir koordinatör belirlenir. Ekiplerin büyüklüğü işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre hesaplanır. Hesaplama örneği için Acil Durum Ekibi Kaç Kişi Olmalı? yazımıza bakabilirsiniz.
4. Müdahale ve Tahliye Yöntemleri
Uyarı verme, arama, kurtarma, koruma, tahliye, haberleşme, ilk yardım ve yangınla mücadele yöntemleri yazılı hâle getirilir; bunu yaparken Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik dikkate alınır. Rehber, her acil durum için bir akış şeması hazırlanmasını önerir. Örnekler:
- Gıda zehirlenmesi: İlk yardım ekibine haber verilir, ambulans çağrılır, hastaneye işyeri hekimi, diğer sağlık personeli ya da ilkyardımcıdan biri refakat eder, durum takip edilir ve olay raporu hazırlanır.
- Sabotaj: Şüpheli paket, kişi ya da eylem fark edildiğinde güvenliğe haber verilir, 112 aranır, emniyetli alana geçilir ve seyirci kalınmaz.
- Sel: Alarm verilir, kapı ve pencereler kapatılır, değerli eşyalar taşınır, doğalgaz ve elektrik kesilir, bariyer kurulur ve toplanma yerine gidilir.
Tahliye planının içeriği için Tahliye Planı ve Toplanma Yeri yazımıza bakabilirsiniz.
5. Dokümantasyon
Acil durum planında en az şu bilgiler bulunmalıdır:
- İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı
- Planı hazırlayanların adı, soyadı ve unvanı
- Planın hazırlandığı tarih ve geçerlilik tarihi
- Belirlenen acil durumlar
- Alınan önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler
- Acil durum müdahale ve tahliye yöntemleri
- Acil durumlar için belirlenmiş toplanma yeri
- İşyerine en yakın hastanenin bilgileri ve harita üzerinde gösterimi
- Asgari unsurları içeren tahliye planı
Onay ve İmza
- Plan işveren tarafından onaylanır.
- Sayfalar numaralandırılır, hazırlayanlar her sayfayı parafler ve son sayfayı imzalar.
- 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun güvenli elektronik imzayla imzalanmış planlar da geçerlidir.
Yönetmeliğin Ek-1’indeki örnek form; işyeri bilgileri, belirlenen acil durumlar, toplanma yeri krokisi, işyerini dışarıdan etkileyebilecek işyerleri, tedbirler tablosu, müdahale yöntemleri, tahliye planları ve ekip listelerinden (adı soyadı, sorumluluk alanı, ekipteki görevi, telefonları ve imzası) oluşur.
6. Tatbikat
Planın uygulanabilirliği, maden işyerleri dışında en geç yılda bir yapılan tatbikatlarla sınanır. Ayrıntılar için Acil Durum Tatbikatı Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
7. Planın Yenilenmesi
Acil durumları etkileyebilecek bir değişiklik olduğunda plan tamamen ya da kısmen yenilenir. Değişiklik olmasa bile plan en geç şu sürelerde yenilenir:
| Tehlike sınıfı | Yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli | En geç 2 yılda bir |
| Tehlikeli | En geç 4 yılda bir |
| Az tehlikeli | En geç 6 yılda bir |
TS ISO 45001 ve Acil Durum Yönetimi
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi standardı TS ISO 45001’in 8.2 maddesi de acil durumlara hazırlığı ele alır. Standarda göre kuruluş; ilk yardım dahil bir müdahale planı oluşturmalı, bu plan için eğitim vermeli, planı test etmeli ve tatbik etmeli, testlerden ve gerçek olaylardan sonra planı gözden geçirmeli, çalışanlara görev ve sorumluluklarını iletmeli; yüklenicileri, ziyaretçileri, acil müdahale hizmetlerini, resmî makamları ve gerektiğinde yerel halkı bilgilendirmelidir.
Acil Durum Planı Kontrol Listesi
Rehberin ekindeki kontrol listesi, planın eksiksizliğini altı başlıkta sorgular:
- Acil durumlar: Bütün acil durumlar ve komşu işyerleri dikkate alındı mı? Plan periyodik olarak güncelleniyor mu? Çalışanlar ve dışarıdan gelenler bilgilendirildi mi? Alarm sistemleri ve ekipmanlar hazır mı?
- Ekipler: Tehlike sınıfına uygun ekipler kuruldu mu? Ekip başları, görev tanımları ve koordinatör belirlendi mi? Ekiplere özel eğitim verildi mi? Tek başına çalışanlar bilgilendirildi mi?
- Tahliye: Yaşlı, engelli, gebe çalışanlar ve kreşteki çocuklar için tedbir alındı mı? Kroki, görevli bilgileri ve acil irtibat numaraları tahliye planında yer alıyor ve asılı mı?
- Tatbikat: Tatbikatlar periyodik olarak yapılıyor ve raporlanıyor mu?
- Yangın: Uygun söndürme ekipmanları var mı, bakımları yapılıyor ve işaretlenmiş mi, alarm sistemi çalışıyor mu?
- İlk yardım: Yeterli sayıda ilkyardımcı var mı? İlk yardım dolabı işaretli, ulaşılabilir ve malzemelerinin son kullanma tarihleri takip ediliyor mu?
Kontrol listesi işveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve ekip sorumlusu tarafından imzalanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Acil durum planı kaç aşamada hazırlanır?
Yönetmeliğe göre yedi aşamada: acil durumların belirlenmesi, önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler, görevlendirilecek kişiler, müdahale ve tahliye yöntemleri, dokümantasyon, tatbikat ve planın yenilenmesi.
Acil durum planında hangi bilgiler bulunmalıdır?
İşyeri ve işveren bilgileri, hazırlayanlar, hazırlanma ve geçerlilik tarihleri, belirlenen acil durumlar, tedbirler, müdahale ve tahliye yöntemleri, toplanma yeri, en yakın hastane bilgileri ve tahliye planı bulunmalıdır.
Acil durum planı ne sıklıkla yenilenir?
Çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir; acil durumları etkileyen bir değişiklik olduğunda ise süre beklenmeden yenilenir.
Acil durum planı elektronik imzayla imzalanabilir mi?
Evet. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun güvenli elektronik imzayla imzalanmış planlar geçerlidir.
İlgili yazı: Bomba İhbarı ve Şüpheli Paket.
İlgili yazı: Engelli ve Yaşlı Çalışanlar.
Sonuç
Acil durum planı, dosyada durmak için değil, kriz anında uygulanmak için hazırlanır. Risk değerlendirmesine dayanan, işyerine özgü senaryoları içeren, herkesin bildiği, tatbikatlarla sınanan ve düzenli olarak güncellenen bir plan, olası bir acil durumda can ve mal kayıplarını en aza indirir. Örnek senaryolar için İşyerinde Acil Durum Senaryoları yazımıza göz atabilirsiniz.
