Kapalı Mekânda ve Tank İçinde Çalışma: Boyama, Temizlik, Ölçüm ve Kurtarma

Bir tankın içini boyamak, bir kazanı temizlemek ya da bir gemi bölmesini kaplamak, dışarıdan bakıldığında sıradan işler gibi görünür. Oysa doğal havalandırması olmayan bu kapalı mekânlarda solvent buharı birkaç dakika içinde zehirleyici ya da patlayıcı yoğunluğa ulaşabilir, oksijen azalabilir ve içerideki kişi kendini kurtaramadan bilincini kaybedebilir. Bu kazaların bir kısmında kurtarmaya giren ikinci, üçüncü kişi de hayatını kaybeder. Bu yazıda kapalı mekânlarda boyama, kaplama ve temizlik işlerinde alınması gereken önlemleri ele alıyoruz.

Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu’nun 2009 tarihli “Kimya Sektörü İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi”nde yer alan Almanya’nın tehlikeli maddeler teknik kuralı TRGS 507’nin (kapalı mekân ve kaplarda yüzey işleme) çevirisinden ve ilgili Türk mevzuatından yararlanılarak hazırlanmıştır. Alman kuralındaki sayısal değerler Türkiye’de bağlayıcı değildir; yalnızca örnek olarak verilmiştir.

Hangi Mekânlar?

Doğal yoldan havalanamayan, girişi ve çıkışı sınırlı mekânlar: tanklar, kazanlar, silolar, kuyular, kanallar, büyük boru hatları, kutu kirişler, reaktörler ve gemi bölmeleri (çift dip, balast ve yük tankları, sintine). Bu mekânlarda yapılan iç yüzey temizliği, artıkların boşaltılması, boyama, kaplama, yapıştırma, kurutma, zımparalama ve kaplama sökme işleri bu yazının konusudur.

Üç Temel Tehlike

• Zehirlenme: Solvent buharı, boya sisi ve tozun sağlığa zararlı yoğunluğa ulaşması.
• Patlama ve yangın: Solvent buharının havayla patlayıcı karışım oluşturması. Kapalı mekânda küçük miktarlar bile tehlikelidir: Alman kuralı, kapalı bir mekânda 10 litreden fazla patlayıcı karışımın büyüklükten bağımsız olarak tehlikeli sayılması gerektiğini belirtir. Zemine yayılmış ince bir toz tabakası da havalandığında patlayıcı ortam oluşturabilir.
• Oksijen yetersizliği: Paslanma, inert gazla süpürme ya da solvent buharının havayı itmesiyle oksijenin azalması. Oksijen yetersizliği koku ya da belirti vermeden bilinç kaybına yol açar.

İşe Başlamadan Önce

1. Mekânı tanıyın: İçinde daha önce hangi maddelerin bulunduğunu ve iç donanımını belirleyin.
2. Bağlantıları kesin: Mekâna madde giren ve çıkan bütün hatları kör flanşla ya da sökülerek kesin; karıştırıcı ve pompa gibi hareketli ekipmanın enerjisini kilitleyip etiketleyin.
3. Boşaltın ve arındırın: Mekânı girişten önce mümkün olduğunca temizleyin ve havalandırın.
4. Yazılı çalışma izni düzenleyin: Tehlikeleri, önlemleri, ölçüm sonuçlarını, kullanılacak ekipmanı ve sorumluları içeren izin, işe başlamadan önce yetkili kişi tarafından imzalanmalıdır.
5. Ölçüm yapın: Girişten önce ve çalışma boyunca kalibre edilmiş bir gaz ölçerle oksijen, yanıcı gaz (LEL) ve olası zehirli gazları ölçün. Türk mevzuatında giriş için sayısal bir eşik tanımlanmamıştır; uluslararası yaygın uygulamada (örneğin ABD OSHA) oksijenin %19,5’in altında ya da %23,5’in üzerinde olmaması ve yanıcı gazın LEL’in %10’unu aşmaması aranır. Eşikler işyerinin prosedüründe açıkça yazılmalıdır.
6. Gözetmen atayın: İşi yöneten, önlemler alınmadan işe başlatmayan, KKD kullanımını denetleyen ve yetkisiz kişileri uzak tutan bir sorumlu belirleyin.

Havalandırma

• Mekân, çalışma boyunca sürekli ve mekanik olarak havalandırılmalıdır.
• Mümkünse üfleme yerine emme tercih edilmeli; buhar oluştuğu yerden ya da biriktiği en alçak noktadan emilmelidir. Çoğu solvent buharı havadan ağırdır.
• Havalandırmada dış hava kalitesinde temiz hava kullanılmalıdır. Saf oksijen ya da oksijenle zenginleştirilmiş hava asla kullanılmamalıdır; yangın ve patlama riskini büyük ölçüde artırır.
• Atılan kirli hava, dışarıdaki kimseyi tehlikeye atmayacak bir noktaya iletilmelidir.
• Havalandırmanın etkinliği sürekli ya da tekrarlanan ölçümlerle doğrulanmalı; havalandırma durursa iş derhal bırakılıp mekân terk edilmelidir.
• Boya ve kaplama işleri bittikten sonra da havalandırma, kuruma süresince devam etmelidir. Alman kuralı üreticinin belirttiği kuruma süresinin iki katı kadar havalandırma önerir.

Türkiye’de İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği kapalı çalışma alanlarında yeterli temiz hava sağlanmasını, Kimyasal Maddeler Yönetmeliği ise yeterli havalandırma gibi toplu korunma önlemlerini ve kimyasalların düzenli ölçümünü ister.

Patlamaya Karşı Önlemler

• Mekânın içi ve çevresi, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik’e göre patlayıcı ortam bölgesi olarak değerlendirilmelidir.
• Lambalar, vantilatörler, el aletleri ve ölçüm cihazları dahil bütün ekipman, bulunduğu bölgeye uygun (ex-proof) olmalıdır.
• Mekânda ve komşu cidarlarda sigara, açık alev, kaynak ve kesme gibi sıcak işler yapılmamalıdır. “Ateş, açık ışık ve sigara yasak” işareti asılmalıdır.
• Statik elektriğe karşı topraklama yapılmalı, uygun ayakkabı ve giysi kullanılmalıdır.
• Mekânda yalnızca o an gereken miktarda boya ve solvent bulundurulmalı; içeride karışım hazırlanmamalı, aletler solventle temizlenmemelidir.

Patlama aralığı ve LEL kavramları için LEL, UEL ve Parlama Noktası yazımıza göz atabilirsiniz.

Kişisel Koruyucu Donanım

• Solvent buharı, oksijen yetersizliği ya da inert gaz bulunan mekânlarda ortam havasından bağımsız solunum cihazı (basınçlı hava hatlı ya da tüplü) kullanılmalıdır. Filtreli maskeler oksijen sağlamaz.
• Deriden emilen kimyasallarla çalışırken bütün vücudu örten koruyucu giysi, kimyasala dayanıklı eldiven ve çizme giyilmelidir.
• KKD, havalandırmanın yerine geçen kalıcı bir çözüm değil; diğer önlemlere ek bir korumadır.

Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik de yetersiz oksijen ya da zararlı gaz bulunabilecek konteyner ve kapalı alanlardaki işleri solunum koruyucu gerektiren işler arasında sayar.

Gözcü ve Kurtarma

• Mekânın dışında, içeridekilerle sürekli göz teması, konuşma ya da sinyal ipiyle iletişim hâlinde olan ve her an yardım çağırabilecek bir gözcü bulunmalıdır. Gözcü hiçbir koşulda tek başına içeri girmemelidir.
• Giriş noktasında bağımsız solunum cihazı, kurtarma kemeri ve halatı, üçayak ve vinç, sedye hazır bulunmalıdır.
• Giriş açıklıkları, bilinci kapalı bir kişinin dışarı çıkarılabileceği büyüklükte olmalı; mümkünse en az iki açıklık bulunmalıdır.
• Girişlerde söndürücü ve yangın battaniyesi bulunmalıdır.
• Çalışanlar ve gözcüler solunum cihazı ve kurtarma ekipmanının kullanımı konusunda eğitilmeli, kurtarma tatbikatı yapılmalıdır.

İkinci kurban olmayın: Kapalı mekânda bir kişi bayıldığında, ilk refleks hemen içeri girmektir. Ancak aynı ortam kurtarıcıyı da saniyeler içinde bayıltır. Solunum cihazı olmadan asla içeri girmeyin; önce yardım çağırın, dışarıdan kurtarma ekipmanını kullanın.

Kontrol Listesi

• Mekân ve içindeki maddeler tanımlandı mı?
• Bütün hatlar kesildi, hareketli ekipman kilitlendi mi?
• Yazılı çalışma izni düzenlendi mi?
• Oksijen, LEL ve zehirli gaz ölçümü yapıldı ve sürekli izleniyor mu?
• Mekanik havalandırma çalışıyor ve emme noktası doğru mu?
• Bütün ekipman patlayıcı ortama uygun mu?
• Ortamdan bağımsız solunum cihazı ve koruyucu giysi kullanılıyor mu?
• Dışarıda gözcü ve kurtarma ekipmanı hazır mı?
• Çalışanlar ve gözcüler kurtarma konusunda eğitildi mi?

Gemi tankları ve ambarlarındaki kapalı alan çalışmaları için Gemi Sökümünde İş Sağlığı ve Güvenliği yazımıza da bakabilirsiniz.

Kanalizasyon, rögar ve kuyulardaki hidrojen sülfür, metan ve oksijen azlığı için Rögar, Kanalizasyon ve Kuyularda Zehirli Gazlar yazımıza bakabilirsiniz.