Toz maskesi takan bir çalışan gaz dolu bir tanka girdiğinde ya da gaz maskesiyle yangın dumanına daldığında, aslında hiçbir korumaya sahip değildir. Solunum koruyucular, doğru tehlikeye karşı doğru tip seçildiğinde hayat kurtarır; yanlış seçildiğinde ise sahte bir güven duygusu yaratır. Bu yazıda solunum koruyucu türlerini, filtre sınıflarını ve hangi ortamda hangi koruyucunun kullanılması gerektiğini ele alıyoruz.
Yazı, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Havza Meslek Yüksekokulu “ISG 108 – Arama ve Kurtarma Bilgisi” dersinin (Öğr. Gör. Cihan Yaylacı) ders notundan, Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik’ten ve ilgili TS EN standartlarından yararlanılarak hazırlanmıştır.
İki Ana Grup
| Hava temizleyici (filtreli) koruyucular | Ortam havasından bağımsız koruyucular | |
|---|---|---|
| Çalışma prensibi | Ortam havasını filtreden geçirerek temizler | Tüpten ya da temiz hava hattından hava verir |
| Örnekler | Toz maskeleri, filtreli yarım ve tam yüz maskeleri, fanlı cihazlar | Temiz hava solunum cihazı (SCBA), hava hatlı cihazlar, kapalı devre oksijenli cihazlar |
| Oksijen sağlar mı? | Hayır | Evet |
| Ne zaman kullanılmaz? | Oksijen yetersizliğinde, bilinmeyen ya da çok yüksek derişimli gazlarda, yangın dumanında | — |
En önemli kural: Filtreli maskeler oksijen vermez. Oksijenin yetersiz olabileceği yerlerde (tank, kuyu, kanal, silo, inert gazla süpürülmüş alanlar), zehirli gazın türü ya da derişimi bilinmediğinde ve yangın dumanında yalnızca ortam havasından bağımsız solunum cihazı kullanılmalıdır. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik de yetersiz oksijen ya da zararlı gaz bulunabilecek konteyner ve kapalı alanlardaki işleri solunum cihazı gerektiren işler arasında sayar.
Toz (Partikül) Filtreleri
| Sınıf | Koruma düzeyi | Örnek kullanım |
|---|---|---|
| FFP1 / P1 | Düşük | Zararsız ya da az zararlı kaba tozlar |
| FFP2 / P2 | Orta | Ahşap tozu, metal tozları, kaynak dumanı, çimento, silis içeren tozların düşük derişimleri |
| FFP3 / P3 | Yüksek | Kanserojen tozlar, asbest, çok ince ve toksik partiküller, biyolojik etkenler |
FFP sınıfları tek kullanımlık toz maskeleri (TS EN 149), P sınıfları ise maskeye takılan partikül filtreleri (TS EN 143) için kullanılır. Toz filtreleri gazlara ve buharlara karşı koruma sağlamaz; nefes almak zorlaştığında ya da filtre tıkandığında değiştirilmelidir.
Gaz ve Buhar Filtreleri
Gaz filtreleri, aktif karbon gibi emici maddelerle belirli gaz gruplarını tutar. Filtrenin hangi gaza karşı koruduğu, üzerindeki harf ve renk kodundan anlaşılır (TS EN 14387):
| Tip | Renk | Koruduğu gazlar |
|---|---|---|
| A | Kahverengi | Kaynama noktası 65 °C’nin üzerindeki organik gaz ve buharlar (solventler) |
| AX | Kahverengi | Kaynama noktası düşük organik gaz ve buharlar |
| B | Gri | İnorganik gazlar (klor, hidrojen sülfür, hidrojen siyanür) |
| E | Sarı | Kükürt dioksit ve asidik gazlar |
| K | Yeşil | Amonyak ve organik amonyak türevleri |
| P | Beyaz | Partiküller (toz, duman, sis) |
- Birden fazla tehlike varsa kombine filtreler (örneğin ABEK, A2P3) kullanılır.
- Filtrenin harfinin yanındaki 1, 2 ve 3 rakamları, tutabileceği gaz miktarını (kapasitesini) gösterir.
- Karbonmonoksite karşı sıradan gaz filtreleri koruma sağlamaz. Yangın dumanında bu nedenle filtreli maske kullanılmaz.
- Gaz filtrelerinin bir kullanım ömrü vardır; doyduğunda gaz filtreden geçer. Koku ya da tat alınmaya başlanırsa ortam derhal terk edilmeli ve filtre değiştirilmelidir. Filtre kutulu gaz maskeleri kısa süreli ve acil durum kullanımına uygundur.
Doğru Kullanım
- Yüze uyum: Maske burnu, ağzı ve çeneyi tamamen kapatmalı ve yüze sızdırmaz oturmalıdır. Her kullanımdan önce basit sızdırmazlık kontrolü yapılmalı, kişiye uygun maske seçimi için yüz uyum testi uygulanmalıdır.
- Sakal: Sakal ve uzun favoriler sızdırmazlığı bozar; sıkı oturan maskelerde yüz tıraşlı olmalıdır.
- Kişisel kullanım: Maskeler ortak kullanılmamalı, kullanılmadığında boyunda asılı bırakılmamalıdır.
- Kirli yüzeye dokunmayın: Maskenin ön yüzü kirlenmiş kabul edilir; çıkarırken kayışlarından tutulmalıdır.
- Saklama: Maske ve filtreler temiz, kuru ve kimyasallardan uzak bir yerde, kapalı ambalajında saklanmalıdır.
- Eğitim: Çalışanlar maskenin seçimi, takılması, kontrolü ve sınırları konusunda eğitilmelidir.
Hangi Durumda Hangi Koruyucu?
| Ortam | Uygun koruyucu |
|---|---|
| Ahşap, metal ya da çimento tozu | FFP2 / P2 (kanserojen tozlarda FFP3 / P3) |
| Solvent buharı (boya, tiner), oksijen yeterli | A tipi gaz filtreli maske, gerekirse partikül filtresiyle birlikte |
| Amonyak ya da klor kaçağı (düşük derişim, kısa süre) | K ya da B tipi filtreli tam yüz maskesi |
| Tank, kuyu, kanal, silo içi | Ortam havasından bağımsız solunum cihazı |
| Yangın dumanı | Temiz hava solunum cihazı |
| Bilinmeyen gaz ya da yüksek derişim | Temiz hava solunum cihazı |
Temiz hava solunum cihazının parçaları ve hava süresi hesabı için Temiz Hava Solunum Cihazı yazımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
FFP2 ve FFP3 arasındaki fark nedir?
FFP3 daha yüksek koruma sağlar ve kanserojen ya da çok toksik tozlarda kullanılır; FFP2 ahşap ve metal tozu gibi orta düzey risklerde yeterlidir.
Gaz maskesi filtre renkleri ne anlama gelir?
Kahverengi (A) organik buharları, gri (B) inorganik gazları, sarı (E) asidik gazları, yeşil (K) amonyağı, beyaz (P) partikülleri gösterir.
Filtreli maske yangında kullanılabilir mi?
Hayır. Filtreli maskeler oksijen sağlamaz ve karbonmonoksite karşı korumaz; yangın dumanında temiz hava solunum cihazı kullanılmalıdır.
Toz maskesi gaza karşı korur mu?
Hayır. Toz filtreleri yalnızca partikülleri tutar; gaz ve buharlar için uygun tipte gaz filtresi gerekir.
KKD ile ilgili yasal yükümlülükler ve seçim adımları için KKD Kullanımı: İşveren ve Çalışan Yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Doğru solunum koruyucuyu seçmek için önce tehlikeyi tanımak gerekir: toz mu, gaz mı, oksijen yetersizliği mi? Filtreli maskeler yalnızca bilinen kirleticilere ve yeterli oksijene sahip ortamlara uygundur; diğer bütün durumlarda ortam havasından bağımsız solunum cihazı kullanılmalıdır.
