Asbest: Nerelerde Bulunur, Söküm ve Yıkımda Nasıl Korunulur?

Asbest, bir zamanlar ısıya, sürtünmeye ve kimyasallara dayanıklılığı nedeniyle “sihirli mineral” diye anılıyordu. Bugün ise kanserojen olduğu kesin olarak bilinen ve “öldürücü toz” olarak adlandırılan bir maddedir. Türkiye’de asbestin kullanımı yasaklanmıştır; ancak eski binalarda, sanayi tesislerinde ve gemilerde hâlâ büyük miktarda asbest bulunur. Bu yüzden asıl risk bugün yıkım, tadilat, bakım ve söküm işlerinde ortaya çıkar. Bu yazıda asbestin nerelerde bulunduğunu, sağlık etkilerini ve güvenli söküm için yasal kuralları ele alıyoruz.

Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “Asbest ve Gemi Sökümü” (N. Burcu Ünal) derlemesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergi 2003 tarihli eski yönetmeliğe atıf yaptığı için yasal bilgiler, 25 Ocak 2013 tarihli güncel Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’e göre yazılmıştır.

Asbest Nedir?

Asbest, lifli yapıdaki doğal silikat minerallerinin ortak adıdır; piyasada “amyant” olarak da bilinir. Yönetmelik altı türü asbest olarak tanımlar:

• Serpantin grubu: Krizotil (“beyaz asbest”). Dünyada kullanılan asbestin büyük çoğunluğu bu türdendir.
• Amfibol grubu: Krosidolit (“mavi asbest”), amosit (“kahverengi asbest”), aktinolit, antofilit ve tremolit asbest.

Asbest lifleri, işlenme ve söküm sırasında gözle görülemeyecek kadar küçük parçalara ayrılır. Bu lifler solunduğunda akciğerlerin derinlerine ve akciğer zarına yerleşir ve vücuttan atılamaz.

Asbest Nerelerde Bulunur?

Asbest yasaklanmadan önce inşa edilmiş ya da donatılmış yapılarda şu malzemelerde bulunabilir:

Bozulmamış asbest ile kırılan asbest aynı değildir. İyi durumdaki ve sağlam bir malzemedeki asbest lif saçmaz. Tehlike; kırma, delme, kesme, zımparalama, sökme, yıkma ya da malzemenin zamanla yıpranmasıyla liflerin havaya karışmasıyla başlar. Bu yüzden asbestli olduğu düşünülen bir malzemeye uzman değerlendirmesi olmadan dokunulmamalıdır.

Depremler, yangınlar ve kontrolsüz yıkımlar da asbestli malzemeleri parçalayarak geniş bir alana lif yayılmasına neden olabilir. Enkaz kaldırma ve hasarlı bina yıkımında çalışanlar bu yüzden özellikle risk altındadır.

Sağlık Etkileri

Asbest Yönetmeliği’ne göre serbest asbest liflerine maruziyet şu hastalıklara yol açabilir:

• Asbestoz: Akciğer dokusunun sertleşmesiyle giden, nefes darlığına yol açan bir pnömokonyoz türü
• Mezotelyoma: Akciğer ya da karın zarının kanseri; asbestle çok güçlü bir ilişkisi vardır
• Akciğer kanseri
• Mide-bağırsak kanseri

Bu hastalıklar genellikle maruziyetten 10 ile 40 yıl sonra ortaya çıkar. Sigara içenlerde asbeste bağlı akciğer kanseri riski çok daha yüksektir. Mesleki kanserlerin genel çerçevesi için Mesleki Kanserler yazımıza bakabilirsiniz.

Yasal Çerçeve: Temel Kurallar

• Kullanım yasağı: Asbestin her türünün çıkarılması, işlenmesi, satılması ve ithalatı ile asbest içeren ürünlerin ithalatı, satışı ve üretimi yasaktır.
• Önce inceleme: İşveren söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işlerine başlamadan önce tesis, bina, gemi ve benzeri yapılarda asbest içerebilecek malzemeleri ve yerlerini belirlemek için inceleme yapar. Asbest şüphesi varsa yönetmelik hükümleri uygulanır.
• Yetkili kişiler: Bu işler, Bakanlıkça belirlenen eğitimi tamamlamış asbest söküm uzmanı nezaretinde, eğitimli asbest söküm çalışanları tarafından yapılır.
• İş planı ve bildirim: İşe başlamadan önce iş planı hazırlanır ve Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirilir. Bildirimde asbestin türü ve miktarı, yapılacak işler, çalışan sayısı, işin süresi ve uzman ile çalışanların belgeleri yer alır.
• Önce asbest, sonra yıkım: İş planında, yerinde kalması daha büyük risk oluşturmadıkça asbestli malzemelerin yıkıma başlanmadan önce uzaklaştırılmasına ilişkin hususlar yer alır.
• Sınır değer: Çalışanların maruz kaldığı havadaki asbest, 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama olarak 0,1 lif/cm³‘ü geçemez.
• Ölçüm: Numune alma ve lif sayımı akredite ve Genel Müdürlükçe yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılır.
• Bitiş belgesi: İş tamamlandığında, asbest maruziyeti riskinin kalmadığını gösteren ve ölçüm sonuçlarını içeren belge yetkili laboratuvarca düzenlenir ve il müdürlüğüne teslim edilir.

Güvenli Söküm Nasıl Yapılır?

Dergide, gemi söküm sektöründeki asbest söküm uygulaması da anlatılmaktadır. Bu uygulama, yönetmeliğin genel önlemleriyle birlikte iyi bir örnek oluşturur:

1. Tespit ve raporlama: Söküm öncesinde asbestli malzemeler, asbestin cinsi ve yaklaşık miktarı belirlenip raporlanır.
2. Alanın kapatılması: Çalışma alanına girişler kapatılır, uyarı levhaları konur, görevli olmayanların girmesi önlenir.
3. Tecrit ve negatif basınç: Sökülecek yerler geçirgen olmayan naylonla kaplanır. Çalışma alanı, liflerin dışarı çıkmaması için filtreli vakum cihazlarıyla negatif basınç altında tutulur.
4. Islatma: Asbestli malzeme, lif saçılmasını önlemek için deterjanlı suyla püskürtülerek ıslatılır.
5. El aletleriyle ve büyük parçalar hâlinde söküm: Malzeme bıçak, keski ve spatula gibi el aletleriyle, mümkün olduğunca kırılmadan büyük parçalar hâlinde sökülür. Toz çıkaran elektrikli aletler lif miktarını artırdığı için kullanılmaz.
6. Temizlik: Yüzeyler ıslak bezle silinir; kuru yerler H sınıfı, yani kanserojen tozlar için üretilmiş mikro filtreli güvenlik süpürgesiyle vakumlanır. Kuru süpürme ve basınçlı havayla temizlik yapılmaz.
7. Paketleme ve etiketleme: Atıklar sızdırmaz torbalara konur, ağızları kapatılır ve asbest içerdiğini gösteren etiketlerle işaretlenir. Torbalar diğer malzemelerden ayrı depolanır ve mevzuata uygun şekilde bertarafa gönderilir.
8. Kişisel arındırma: Çalışanlar alandan, kirli-temiz bölmeleri ayrılmış bir arındırma ünitesi üzerinden çıkar: koruyucu giysiler çıkarılır, vakumlanır, duş alınır ve temiz bölümden çıkılır.

Kişisel Koruyucu Donanım ve Hijyen

• Uygun solunum koruyucusu kullanılır; asbest için en az P3 filtreli maske, işin türüne göre daha üst düzey koruma gerekebilir. Doğru seçim için Solunum Koruyucu Seçimi yazımıza bakabilirsiniz.
• Tek kullanımlık, toz geçirmez koruyucu tulum giyilir.
• KKD işyeri dışına çıkarılmaz. Koruyucu giysiler işyerinde temizlenir ya da kapalı kaplar içinde çıkarılır; çalışanların kendi giysileri ayrı yerde saklanır. Asbest tozu bulaşmış iş elbisesinin eve götürülmesi, aile bireylerinin de maruz kalmasına yol açar.
• Çalışma alanında yeme, içme ve sigara içme yasaktır; yemek yerleri kirlenme riski olan alanların dışında seçilir.
• El ve yüz yıkama yerleri ve tozlu işlerde duş imkânı sağlanır.
• Solunum koruyucusuyla çalışma sürekli olamaz; her çalışanın azami çalışma süresi önceden belirlenir ve dinlenme araları verilir.

KKD’nin doğru çıkarılması için KKD Giyme ve Çıkarma Sırası yazımıza göz atabilirsiniz.

Sağlık Gözetimi ve Kayıtlar

• Asbestle ilk kez çalışacak kişinin genel sağlık durumu, özellikle solunum sistemi muayenesi, akciğer radyografisi ve solunum fonksiyon testiyle değerlendirilir.
• İşyeri hekimi, akciğer radyografisini risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçlarına göre belirlediği aralıklarla tekrarlar; bu aralık iki yılı geçemez.
• Çalışanlar, maruziyet sona erdikten sonra da yapılması gereken sağlık değerlendirmeleri hakkında bilgilendirilir.
• Çalışanların yaptıkları işler, çalışma süreleri ve maruziyet düzeyleri kayda geçirilir; bu kayıtlar maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır. İşyeri kapanırsa kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir.

Kontrol Listesi

• Yıkım, tadilat veya söküm öncesinde asbest incelemesi yapıldı mı?
• İşi yapacak asbest söküm uzmanı ve çalışanlarının belgeleri var mı?
• İş planı hazırlandı ve il müdürlüğüne bildirildi mi?
• Alan kapatıldı, işaretlendi ve tecrit edildi mi?
• Islak yöntem kullanılıyor, toz çıkaran elektrikli aletlerden kaçınılıyor mu?
• Uygun solunum koruyucusu, tulum ve arındırma ünitesi var mı?
• Atıklar sızdırmaz ve etiketli torbalarda, ayrı olarak depolanıyor mu?
• Ortam ölçümleri yetkili laboratuvarca yapılıyor, iş sonunda bitiş belgesi alınıyor mu?
• Sağlık gözetimi ve 40 yıllık kayıt düzeni kuruldu mu?

Gemi söküm sektöründeki diğer tehlikeler için Gemi Sökümünde İş Sağlığı ve Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

İlgili yazı: İşyerinde Toz Maruziyeti.

İlgili yazı: İnşaatta Sağlık ve Güvenlik Planı.