Ergonomik riskler, yangın ya da elektrik gibi bir anda fark edilen tehlikeler değildir; ağrılar aylar ve yıllar içinde birikir. Bu yüzden onları görünür kılmanın yolu sistemli bir değerlendirmedir. Bir işin bele, boyuna, omuzlara ve ellere ne kadar yük bindirdiğini ölçmek için geliştirilmiş pratik yöntemler vardır. Bu yazıda ergonomik risk değerlendirmesinin adımlarını ve en yaygın yöntemleri, özellikle Türkçeye de uyarlanmış olan Hızlı Maruziyet Değerlendirmesi (QEC) yöntemini ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “İşe Bağlı Kas İskelet Hastalıklarında Risk Değerlendirmesi: Hızlı Maruziyet Değerlendirme (HMD) Yöntemi” (Dr. Nur Kesiktaş) yazısından ve EU-OSHA bilgi notlarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Diğer yöntemlere ilişkin bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; uygulamada yöntemlerin özgün kılavuzları kullanılmalıdır.
Ergonomik Risk Değerlendirmesi Adım Adım
- İşleri tanıyın: Çalışanların ağrı şikâyetleri, iş günü kayıpları, sık yapılan ve zor olduğu bilinen işler, ağır kaldırma, tekrarlı hareket ve uygunsuz duruş gerektiren görevler listelenir.
- Öncelik belirleyin: Şikâyetin en yoğun olduğu, en çok çalışanı etkileyen ya da en ağır görünen işlerle başlanır.
- Görevi gözlemleyin ve kaydedin: İş, gerçek koşullarında izlenir; mümkünse video çekilir. Duruşlar, tekrar sayısı, kuvvet, süre, mola ve ortam koşulları not edilir.
- Çalışanı dinleyin: İşin ağırlığı, süresi, zorluğu ve stres düzeyi çalışana sorulur. Çalışan, işini en iyi bilen kişidir.
- Uygun yöntemi uygulayın: İşin türüne göre QEC, REBA, RULA, NIOSH kaldırma denklemi gibi bir yöntemle risk puanlanır.
- Önlemleri belirleyin: Önce tehlikeyi ortadan kaldırma, sonra mühendislik, organizasyon ve en son kişisel önlemler.
- Yeniden değerlendirin: İyileştirmeden sonra aynı yöntemle tekrar ölçülerek önlemlerin işe yarayıp yaramadığı görülür.
Yöntem Türleri
| Tür | Örnek | Artı ve eksi yönleri |
|---|---|---|
| Çalışanın kendi bildirimi | Anketler, vücut haritası üzerinde ağrı işaretleme | Kolay ve ucuz; ancak kişisel algıya dayanır. |
| Gözlemsel yöntemler | QEC, REBA, RULA, OWAS, NIOSH denklemi | Hızlı, ucuz, işi aksatmadan uygulanır, en yaygın kullanılan gruptur; ancak gözlemciye göre değişebilir ve hızlı, dinamik işleri ölçmede daha az hassastır. |
| Doğrudan ölçüm | Hareket sensörleri, kuvvet ölçerler, kas aktivitesi ölçümü (EMG) | En hassas yöntem; ancak pahalıdır ve uzmanlık gerektirir. |
Hızlı Maruziyet Değerlendirmesi (QEC)
Hızlı Maruziyet Değerlendirmesi (Quick Exposure Check, QEC), 1998’de İngiltere’de Surrey Üniversitesi’nde Li ve Buckle tarafından geliştirilmiş ve 2003’te geliştirilerek yenilenmiştir. Yaklaşık 200 iş sağlığı ve güvenliği uygulayıcısının katılımıyla tasarlanmıştır. İngiltere, Kanada ve birçok ülkede kullanılır. Türkçe uyarlamasının güvenilirlik çalışması İstanbul Tıp Fakültesi’nde yapılmış ve ÇSGB İSGGM tarafından “Kas İskelet Hastalıklarında Risk Değerlendirme Rehberi” yayımlanmıştır.
QEC’nin Özellikleri
- Bütün vücudu değerlendirir: Bel, omuz/kol, el bileği/el ve boyun için ayrı ayrı maruziyet puanı verir.
- Çalışanı sürece katar: Değerlendirmenin bir bölümünü çalışan cevaplar. Bu, katılımcı ergonomiyi teşvik eder.
- Kolay öğrenilir: Kısa bir eğitimle İSG profesyonelleri tarafından kullanılabilir.
- Öncelik ve etkinlik ölçer: Hangi işe önce müdahale edilmesi gerektiğini gösterir ve iyileştirme sonrası tekrar uygulanarak değişimi ölçer.
QEC Nasıl Uygulanır?
| Bölüm | Değerlendirilenler |
|---|---|
| Gözlemcinin bölümü | Çalışma sırasında belin duruşu (düz, orta, aşırı eğik veya dönük) ve hareket sıklığı; kolların yüksekliği ve hareket sıklığı; el bileğinin duruşu (düz ya da bükük) ve tekrar sayısı; boynun eğilme ve dönme durumu |
| Çalışanın bölümü | Elle kaldırılan veya taşınan en ağır yük; görevin günlük süresi; tek elle uygulanan en yüksek kuvvet; işin gerektirdiği görsel dikkat; araç kullanma süresi; titreşimli alet kullanımı; işin temposuna yetişmekte zorlanma; işin stres düzeyi |
Gözlemci ve çalışanın cevapları, yöntemin puan tablosunda birbirleriyle eşleştirilerek her vücut bölgesi için bir maruziyet puanı elde edilir. Puanlar düşük, orta, yüksek ve çok yüksek maruziyet düzeyleri olarak yorumlanır. Tempo, titreşim ve stres gibi faktörler ayrıca değerlendirilir. Puan tabloları için yöntemin özgün kılavuzu veya İSGGM’nin rehberi kullanılmalıdır.
İpucu: QEC’yi bir iyileştirmeden önce ve sonra aynı işte uygulamak, yapılan yatırımın etkisini somut olarak göstermenin ve yönetimi ikna etmenin en kolay yollarından biridir.
Diğer Yaygın Yöntemler
| Yöntem | Ne için uygun? |
|---|---|
| RULA (Rapid Upper Limb Assessment) | Oturarak ya da ayakta, üst vücudu yoğun kullanan işler: montaj, bilgisayar, kasa, dikiş. Boyun, gövde ve kolların duruşuna odaklanır. |
| REBA (Rapid Entire Body Assessment) | Bütün vücudun kullanıldığı, duruşun sık değiştiği işler: sağlık bakım, depo, temizlik, inşaat. |
| OWAS | Gün boyunca farklı duruşların sıklığını değerlendirmek; ağır sanayi ve inşaat işleri. |
| NIOSH kaldırma denklemi | İki elle yapılan kaldırma ve indirme işleri; tavsiye edilen ağırlık sınırını ve kaldırma indeksini hesaplar. |
| Anahtar Gösterge Yöntemi (KIM) | Kaldırma-taşıma, itme-çekme ve tekrarlı el işleri için Almanya’da geliştirilmiş pratik puanlama yöntemleri. |
| OCRA ve Strain Index | Yüksek tekrarlı el ve kol işleri (montaj hatları, gıda işleme). |
Tek bir yöntem her işe uymaz. Yöntem seçerken işin türü (kaldırma mı, tekrarlı el işi mi, duruş mu), değerlendirmenin amacı (ön tarama mı, ayrıntılı analiz mi) ve değerlendiricinin deneyimi dikkate alınmalıdır. NIOSH denkleminin uygulaması için Elle Taşıma ve NIOSH Kaldırma Denklemi yazımıza bakabilirsiniz.
Değerlendirmeden Önleme: Ne Yapmalı?
Risk değerlendirmesi, önlemlerle sonuçlanmadıkça bir anlam ifade etmez. Önlemler şu soruların cevabıyla belirlenir:
- İşyeri: Çalışma alanının yerleşimi, yükseklikleri ve erişim mesafeleri iyileştirilebilir mi?
- Ekipman: El aletleri ergonomik mi? Daha hafif, titreşimi azaltılmış ya da elektrikli aletler kullanılabilir mi?
- Görev: Yeni bir aparat veya yöntemle fiziksel yük azaltılabilir mi?
- Organizasyon: Tempo, mola düzeni ve iş rotasyonu iyileştirilebilir mi?
- Tasarım ve satın alma: Tehlike, yeni bir hat ya da makine planlanırken ortadan kaldırılabilir mi?
- Katılım: Çalışanlar ve temsilcileri çözüm üretme sürecine dâhil edildi mi?
Genel risk değerlendirmesi yöntemleri için Risk Analizi Yöntemleri, gerçek iyileştirme örnekleri için Ergonomik İyileştirme Örnekleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Ergonomik riskleri yüksek işler ve şikâyetler listelendi mi?
- İşin türüne uygun bir değerlendirme yöntemi seçildi mi?
- Değerlendirmede çalışanın görüşü alındı mı?
- Sonuçlar risk değerlendirmesi raporuna işlendi mi?
- Yüksek riskli işler için sorumlusu ve tarihi belli bir iyileştirme planı var mı?
- İyileştirmeden sonra aynı yöntemle yeniden değerlendirme yapıldı mı?
Sıkça Sorulan Sorular
QEC yöntemi nedir?
Hızlı Maruziyet Değerlendirmesi (Quick Exposure Check), bel, omuz/kol, el bileği/el ve boyun için kas-iskelet riskini gözlemci ve çalışanın birlikte değerlendirdiği, hızlı ve kolay öğrenilen bir gözlemsel yöntemdir.
REBA ile RULA arasındaki fark nedir?
RULA üst vücudu yoğun kullanan, nispeten sabit işler için; REBA ise bütün vücudun kullanıldığı ve duruşun sık değiştiği işler için daha uygundur.
Ergonomik risk değerlendirmesi zorunlu mu?
6331 sayılı Kanun’a göre risk değerlendirmesi bütün riskleri kapsar; Elle Taşıma İşleri ve Ekranlı Araçlar yönetmelikleri de ilgili ergonomik risklerin değerlendirilmesini açıkça ister.
Hangi yöntemi seçmeliyim?
Kaldırma işleri için NIOSH denklemi, üst ekstremite ağırlıklı işler için RULA, bütün vücut için REBA, hızlı ve çalışan katılımlı bir genel tarama için QEC uygun başlangıç noktalarıdır.
Sonuç
Ergonomik risk değerlendirmesi, görünmeyen yükleri sayılara dönüştürerek önceliklendirmeyi ve iyileştirmenin etkisini ölçmeyi sağlar. Çalışanı sürece katan QEC gibi pratik yöntemler, küçük bir eğitimle her işyerinde uygulanabilir ve kas-iskelet hastalıklarını önlemenin ilk adımıdır.
