Bir kazının ya da hendeğin yan duvarı uyarı vermeden çökebilir. Bir metreküp toprak, cinsine ve nemine göre bir buçuk tonu aşabilir; diz hizasına kadar toprak altında kalan bir işçi bile kendi başına kurtulamayabilir ve göğsüne binen basınç nedeniyle nefes alamaz hâle gelebilir. Altyapı, temel, kanal ve boru döşeme işlerinde göçükler, inşaatın en ölümcül kazaları arasındadır. Bu yazıda kazı işlerinde planlama, göçüğe karşı önlemler ve güncel yönetmelik kurallarını ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin inşaat sektörüne ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısında yer alan “Kazı İşlerinde İş Güvenliği” yazısından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler güncel Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4 hükümlerine göre yazılmıştır.
Kazı İşlerinde Başlıca Tehlikeler
- Kazı yan yüzlerinin çökmesi (göçük)
- Kazıda çalışanların üzerine malzeme, hafriyat veya alet düşmesi
- İnsanların ve araçların kazı alanına düşmesi
- Kazı makinelerinin çalışanlara çarpması
- Bitişik yapıların ve iskele ayaklarının temellerinin zayıflaması
- Yer altı elektrik kablolarına, gaz ve su borularına temas
- Kazı içinde egzoz gazı, zararlı gaz birikmesi veya oksijen azalması
- Su basması
- Çevreden geçen yayaların ve çocukların kazıya düşmesi
Kazıya Başlamadan Önce
- Bitişik yapılar: Kazının bitişik yapıları etkileyip etkilemeyeceği araştırılır; etkileme ihtimali varsa kazıdan önce önlem alınır. Gerekirse zemin etüdü yapılır ve inşaat mühendisinin görüşü alınır. Yüzeysel temelli duvarlar küçük bir hendekle bile yıkılabilir.
- Yer altı tesisatları: Elektrik kabloları, doğalgaz boruları, su ve kanalizasyon hatlarının yerleri belirlenir; ilgili kurumlardan altyapı bilgisi alınır, gerekirse kablo ve boru bulucu cihaz kullanılır ve zemin işaretlenir.
- Destek malzemesi hazır olsun: İksa, payanda, plaka, kutu tipi hendek destekleri gibi malzemeler çalışma başlamadan sahada bulunmalıdır.
- Çevre güvenliği: Meskûn mahallerde yapı alanının çevresi yeterli yükseklik ve sağlamlıkta perdeyle çevrilir; meskûn mahal dışındaki kazıların kenarlarına uyarı şeritleri çekilir ve ikaz levhaları asılır.
- Ehil kişi: Kazı işleri, işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetiminde yürütülür.
Göçüğe Karşı Önlemler
Yönetmeliğe göre kazılarda zemin yapısı, iklim koşulları, yakındaki sarsıntılar, su kaynakları ve ek yükler göz önünde bulundurularak uygun şev açıları belirlenir ve/veya statik hesabı yapılmış uygun destek ve setler kullanılır.
- Şev vermek: Kazı yan yüzleri, zeminin cinsine uygun güvenli bir eğimle açılır.
- Destek sistemleri: Şev vermek mümkün değilse kereste, plaka, hendek kutusu veya uygun tahkimat sistemleriyle yan yüzler desteklenir.
- Desteksiz kazıya girilmez. Derin olmayan hendekler de tehlikelidir; iş eğilmeyi veya diz çökmeyi gerektiriyorsa sığ bir hendekte bile destek gerekebilir.
- Alttan oyma yasak: Açıkta yapılan 150 cm’den derin kazılarda ve her derinlikteki temel ve kanal kazılarında, yan yüzeylerin altının şerit gibi kazılıp yukarıdan çökertilmesi şeklinde çalışma yapılması engellenir.
- Destekler merdiven değildir: Destek ve setlerin iniş-çıkış için kullanılması engellenir.
- İksanın kurulması, değiştirilmesi ve sökülmesi yetkili bir kişinin gözetiminde yapılmalıdır.
Yağışta çalışma yok: Yönetmeliğe göre kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmaz. Yağmur, don ve kar zemini zayıflatır; bu olaylardan sonra kazı yeniden kontrol edilmeden çalışmaya başlanmaz.
Kazı Kenarı ve Düşen Malzemeler
- Çıkarılan hafriyat ile kazı kenarı arasında yeterli mesafe bırakılır; hafriyatın kazıya akma riski varsa uygun bariyerler kullanılır. Kenara yığılan toprak hem düşme riski yaratır hem de yan yüzlere ek yük bindirerek göçüğü tetikler.
- Kazı mahallindeki araçlar ve kazının stabilitesini etkileyebilecek ekipman ile kazı kenarı arasında güvenlik mesafesi bırakılır.
- Kazı kenarlarına düşen malzemeye karşı eteklik (topuk levhası) konur.
- Kazıda çalışanlar baret kullanır.
İnsan ve Araç Düşmesine Karşı
- Kazı kenarlarına sağlam korkuluk ve eteklik gibi bariyerler konur; insanların düşmesini önleyecek önlemler alınır.
- Meskûn mahallerde kazı üzerinden geçiş için en az 80 cm genişliğinde, her iki tarafı korkuluklu ahşap veya metal geçitler kullanılır.
- Araçlar mümkün olduğunca kazı alanından uzak tutulur; kazıya malzeme boşaltan araçların kazıya düşmemesi için durdurma takozları kullanılır.
- Çalışanların kazıya güvenli inip çıkması için uygun merdiven veya rampa sağlanır.
Makineler, Gazlar ve Su
- Makinelerle yapılan kazılarda, makinelerin hareket alanına çalışanların girmesine izin verilmez. Operatörler eğitimli ve belgeli olmalıdır.
- Jeneratör, kompresör gibi yakıtla çalışan makineler, egzozu uzaklaştırılamıyorsa kazının içine veya kenarına yerleştirilmez.
- Zararlı kimyasal, zehirli veya boğucu gaz ya da serbest silis tozu gibi tehlikeli maddelerin varlığı anlaşılırsa çalışanlar derhal uzaklaştırılır; güvenli ortam sağlanmadan çalışmaya başlanmaz.
- Su baskınına karşı önlem alınır; göçük, yangın veya su baskınında çalışanların güvenli bir yere ulaşabilmesi sağlanır.
Kazıların Kontrolü
Yönetmeliğe göre kazı yan yüzleri aşağıdaki durumlarda kontrol edilir ve çalışma ortamının güvenli olduğu belirtilmeden çalışmaya başlanmaz:
- Her vardiyadan önce
- Patlatma yapılıyorsa her patlatmadan sonra
- Beklenmedik parça ve toprak düşmelerinden sonra
- Desteklerde önemli bir hasardan sonra
- Şiddetli yağış, don ve kardan sonra
Kontrol sonuçlarının yazılı kaydı tutulmalıdır; kazının güvenli olmadığı görülürse çalışma durdurulmalıdır.
Göçük Olursa
- Hemen 112’yi arayın ve göçük olduğunu bildirin.
- Kurtarmaya girmeden önce ikinci bir göçüğe karşı kazıyı güvenli hâle getirin; desteksiz kazıya kurtarma için bile aceleyle girilmemelidir. Kurtarıcıların da göçük altında kaldığı vakalar yaşanmaktadır.
- Uzun süre toprak altında kalan kişide ezilme (crush) sendromu riski vardır; kişi iyi görünse bile hastaneye götürülmelidir. Ayrıntılar için Crush Sendromu yazımıza bakabilirsiniz.
Kazı makinelerinin güvenliği için Hafriyat ve Toprak İşleri Makineleri, şantiye trafiği için Şantiyede Araç Kazalarının Önlenmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kazılarda göçük nasıl önlenir?
Zemine uygun şev açısı verilerek ya da statik hesabı yapılmış iksa ve destek sistemleri kullanılarak; hafriyat kazı kenarından uzak tutularak ve kazı her vardiya öncesinde ve yağış sonrasında kontrol edilerek.
Kazı işlerinde yağmurda çalışılır mı?
Hayır. Yapı İşleri Yönetmeliği’ne göre kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmaz; şiddetli yağıştan sonra kazı kontrol edilmeden çalışmaya başlanmaz.
Kazı ne sıklıkla kontrol edilmeli?
Her vardiyadan önce, her patlatmadan sonra, beklenmedik düşmelerden, desteklerdeki önemli hasardan ve şiddetli yağış, don ve kardan sonra.
Kazı üzerindeki geçitler nasıl olmalı?
Meskûn mahallerde en az 80 cm genişliğinde, her iki tarafı korkuluklu ahşap veya metal geçitler kullanılmalıdır.
Kazılarda ve kuyularda biriken gazlar için Rögar, Kanalizasyon ve Kuyularda Zehirli Gazlar yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Kazı işlerinde göçük çoğu zaman uyarı vermez; bu yüzden güvenlik kazıya başlamadan önce planlanır. Doğru şev veya iksa, kenardan uzak tutulan hafriyat, korkuluklu kenarlar, makinelerden ayrılmış çalışanlar ve her vardiya yapılan kontrol, toprak altında kalan bir hayatın önüne geçer.
