Crush (Ezilme) Sendromu: Sıkışma ve Göçük Kazalarında Ne Yapılmalı?

Bir çalışan devrilen bir yükün, makinenin ya da göçen bir duvarın altında uzun süre sıkışıp kaldığında, kurtarıldığı an tehlikenin bittiği sanılır. Oysa uzun süre baskı altında kalan kaslar ezilmiştir ve baskı kalktığında bu kaslardan kana karışan maddeler, kişi konuşuyor hatta yürüyor olsa bile kalbi ve böbrekleri tehdit edebilir. Buna crush (ezilme) sendromu denir. Bu yazıda Sağlık Bakanlığı’nın yeni hastane öncesi akış şemalarına dayanarak crush sendromunu ve işyerinde yapılması gerekenleri ele alıyoruz.

Yazı, Sağlık Bakanlığı’nın 25 Ağustos 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan “Hastane Öncesi Acil Tıbbi Yardım ve Bakım Akış Şemaları”ndaki crush sendromu algoritmasından yararlanılarak hazırlanmıştır. Şemalardaki sıvı tedavisi ve ilaç uygulamaları yalnızca sağlık ekiplerine yöneliktir ve yazıya alınmamıştır.

Crush Sendromu Nedir?

Vücudun bir bölümü, özellikle kollar ve bacaklar, uzun süre ağır bir baskı altında kaldığında kaslara kan gitmez ve kas hücreleri hasar görür. Baskı kaldırıldığında kan yeniden akar ve hasarlı kaslardan açığa çıkan potasyum gibi maddeler hızla dolaşıma karışır. Bunun sonucunda:

• Kalp ritim bozuklukları ve ani kalp durması görülebilir. Sağlık Bakanlığı şemalarına göre crush sendromunda en sık rastlanan komplikasyon, kandaki potasyumun yükselmesidir.
• Böbrek yetmezliği gelişebilir.
• Ezilen bölgede şişlik ve dolaşım bozukluğu, kayıp sıvı nedeniyle şok ortaya çıkabilir.

Ne Zaman Akla Gelmeli?

Sağlık Bakanlığı şemalarına göre yarım saatten uzun süre göçük altında kalma, sıkışma ya da baskıya bağlı yaralanmalarda crush sendromu düşünülmelidir. İşyerlerinde bu durum şu olaylarda görülebilir:

• Makine, pres ya da konveyöre uzun süre sıkışma
• Devrilen yük, istif, palet ya da iş makinesinin altında kalma
• Kazı ve hendek göçükleri
• Bina, duvar ya da iskele çökmesi
• Deprem

Önemli: Şemalarda açıkça belirtildiği gibi, kişinin enkazdan kendi imkânlarıyla çıkmış olması ya da yürüyor olması crush sendromunu dışlamaz. Uzun süre sıkışmış her çalışan, kendini iyi hissetse bile sağlık ekibi tarafından değerlendirilmeli ve hastaneye götürülmelidir.

İşyerinde Ne Yapılmalı?

1. Güvenliği sağlayın: Makinenin enerjisini kesin, yükün daha fazla kaymasını ya da çökmeyi önleyin. Kurtarıcıların kendi güvenliği önce gelir.
2. 112’yi arayın ve sıkışma süresini bildirin: Çalışanın ne zamandır sıkışık olduğunu, vücudunun hangi bölümünün baskı altında olduğunu ve bilinç durumunu söyleyin.
3. Kurtarmayı sağlık ekibiyle planlayın: Uzun süreli sıkışmalarda, koşullar izin veriyorsa, baskının kaldırılması sağlık ekibi olay yerine ulaştıktan ve hazırlığını yaptıktan sonra yapılmalıdır. Sağlık ekipleri kurtarmadan önce gerekli müdahaleyi başlatır. Ancak yangın, gaz ya da çökme gibi hayati bir tehlike varsa kişi beklemeden kurtarılır.
4. Kişiyi sıcak tutun: Şemalar hipotermiye karşı dikkatli olunmasını ister; kişinin üzerini örtün.
5. Yanından ayrılmayın: Bilincini ve solunumunu izleyin, konuşarak sakinleştirin.
6. Kurtarıldıktan sonra da hastaneye: Kişi iyi görünse bile mutlaka sağlık ekibine teslim edilip hastaneye götürülmelidir.

Yapılmaması Gerekenler

• Uzun süre sıkışmış birini, hayati bir tehlike yokken ve sağlık ekibi gelmeden aceleyle kurtarmaya çalışmak
• Kurtarılan kişiyi “iyi görünüyor” diye hastaneye götürmemek
• Kişiyi yalnız bırakmak

İşyerleri İçin Hazırlık

• Sıkışma ve ezilme riski olan işler risk değerlendirmesinde yer alıyor mu?
• Makinelerde acil durdurma ve kilitleme düzenekleri çalışıyor mu?
• Acil durum planında sıkışma ve göçük senaryosu var mı?
• İlk yardımcılar, uzun süreli sıkışmada 112’ye sürenin bildirilmesi gerektiğini biliyor mu?
• Kurtarma için gerekli ekipman (kaldırma yastığı, kriko, takoz) hazır mı?

Kurtarma ekipmanlarının güvenli kullanımı için Arama Kurtarma Ekipmanları, kazı göçüklerinde arama-kurtarma için İşyerinde Arama-Kurtarma ve Teknik Destek yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Göçük kazalarını önlemek için Kazı ve Hendek Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.