İşyerindeki bazı kimyasallar, radyasyon, ısı ya da ağır iş yükü yalnızca çalışanın kendisini değil, çocuk sahibi olma yeteneğini ve doğacak bebeğin sağlığını da etkileyebilir. Üreme sağlığı riskleri çoğu zaman yalnızca “gebe kadın” konusu sanılır; oysa bu riskler gebelikten önce başlar ve erkek çalışanları da etkiler. Bu yazıda işyerinde üreme sağlığını tehdit eden etkenleri, kadınların yoğun çalıştığı sektörlerdeki tehlikeleri ve kadın-erkek tüm çalışanlar için alınması gereken önlemleri anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 17. sayısındaki “Çalışan Kadınlar ve Üreme Sağlığı Üzerindeki Riskler” (Şenay Gökbayrak) yazısından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik ve Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’ne göre yazılmıştır. Yazı bilgilendirme amaçlıdır; kişisel değerlendirme için işyeri hekimine başvurulmalıdır.
Üreme Sağlığı Riski Neden Önemlidir?
Çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik etkenler hem kadın hem erkek çalışanın üreme sağlığını etkileyebilir; maruziyet açısından iki cinsiyet arasında fark yoktur. Ancak etkiler farklı biçimlerde ortaya çıkar:
- Kadınlar üreme hücreleriyle doğar ve bu hücreler bazı zehirli etkenlere karşı çok duyarlıdır.
- Kadınlarda üreme sistemi, dış etkenlerden kolayca etkilenebilen karmaşık bir hormon dengesine dayanır.
- Gelişmekte olan bebek (fetüs), özellikle organların oluştuğu gebeliğin ilk haftalarında çevresel etkenlere son derece duyarlıdır; bu dönemde kadın çoğu zaman gebe olduğunu henüz bilmez.
- Erkeklerde bazı maddeler ve yüksek ısı sperm sayısını ve kalitesini düşürebilir.
Üreme Sürecinin Her Aşamasında Riskler
Gebelik öncesi
- Üreme hücrelerinde genetik değişikliğe yol açan (mutajen) maddeler
- Adet düzensizlikleri, gebe kalmada güçlük, cinsel işlevlerde azalma
- Erkeklerde sperm sayısında ve kalitesinde düşme
Gebelik dönemi
- Plasentadan geçerek bebeğin gelişimini bozan (teratojen) maddeler: organ ve kemik bozuklukları, ilerleyen yıllarda gelişim ve öğrenme sorunları
- Düşük, erken doğum ve düşük doğum ağırlığı
- Ağır iş yükü, uzun süre ayakta çalışma, uzun çalışma saatleri ve stresin erken doğum riskini artırdığı bildirilmektedir
Doğum sonrası
- Bazı maddelerin anne sütüyle bebeğe geçmesi
- Anne veya babanın iş elbisesi, ayakkabısı veya cildiyle eve taşıdığı maddeler (ör. kurşun tozu, pestisitler)
Başlıca Üreme Sağlığı Tehlikeleri
- Organik çözücüler: Solunum ve deri yoluyla hızla emilir, plasentayı geçebilir. Laboratuvarlar, ilaç sanayi, boya, kuru temizleme ve imalat işlerinde maruziyet yüksektir.
- Metaller: Kurşun ve cıva, hem kadınlarda hem erkeklerde üreme sağlığını etkileyen klasik etkenlerdir.
- Pestisitler: Tarımda çalışan kadınlar için önemli bir risk; düşük riskini artırdığını gösteren çalışmalar vardır.
- Bazı tıbbi maddeler: Kanser tedavisinde kullanılan sitotoksik ilaçlar, bazı anestezik gazlar ve sterilizasyonda kullanılan etilen oksit, sağlık çalışanları için bilinen riskler arasındadır.
- Karbonmonoksit: Bebeğin oksijenlenmesini bozar.
- İyonlaştırıcı radyasyon: Gebelikte bebek için doz sınırları çok daha düşüktür. Ayrıntılar için İşyerinde İyonlaştırıcı Radyasyon yazımıza bakabilirsiniz.
- Biyolojik etkenler: Kızamıkçık (rubella), suçiçeği, hepatit B ve C, tüberküloz gibi enfeksiyonlar; özellikle sağlık, çocuk bakımı ve laboratuvar işlerinde
- Isı: Yüksek sıcaklıkta çalışma, erkeklerde sperm üretimini olumsuz etkileyebilir; gebelikte de sıcak stresi risklidir.
- Ergonomik ve organizasyonel etkenler: Ağır yük kaldırma, uzun süre ayakta durma, titreşim, gece ve vardiyalı çalışma, stres
Etiketten tanıyın: Güvenlik bilgi formunda ve etikette H360 (doğurganlığa veya doğmamış çocuğa zarar verebilir), H361 (zarar verme şüphesi var) ve H362 (emzirilen çocuklarda zarara yol açabilir) ifadeleri, üreme için toksik maddeleri gösterir. Mutajen maddeler ise H340 ve H341 ile işaretlenir. Kimyasal envanterinde bu ürünler öncelikli olarak ele alınmalıdır; ayrıntılar için Kimyasal Envanter ve Risk Önceliklendirme yazımıza bakabilirsiniz.
Kadınların Yoğun Çalıştığı Sektörlerde Tehlikeler
| Sektör | Olası üreme sağlığı tehlikeleri |
|---|---|
| Hastane ve sağlık hizmetleri | İyonlaştırıcı radyasyon, bulaşıcı hastalıklar, anestezik gazlar, sitotoksik ilaçlar, etilen oksit, formaldehit, uzun ayakta çalışma, gece nöbetleri |
| Çamaşırhane ve kuru temizleme | Perkloretilen ve diğer çözücüler, enfeksiyonlar, sıcak ortam |
| Tekstil ve hazır giyim | Boyalar, çözücüler, formaldehit, toz, uzun süre oturarak çalışma |
| Elektronik | Çözücüler, kurşun ve diğer metaller, asitler |
| Tarım | Pestisitler, hayvanlardan geçen enfeksiyonlar (bruselloz gibi), ağır iş, sıcak |
| Kuaför ve güzellik | Saç boyaları, tırnak ürünlerindeki çözücüler (toluen, aseton), uzun ayakta durma |
| Büro | Ergonomik yükler, stres; yazıcı ve fotokopi kaynaklı iç hava kirleticileri |
| Okul ve çocuk bakımı | Kızamıkçık, suçiçeği gibi çocukluk çağı enfeksiyonları |
Ahşap levha sektöründeki formaldehit için Formaldehit yazımıza bakabilirsiniz.
Etkiyi Belirleyen Faktörler
- Zamanlama: Gebeliğin hangi döneminde maruz kalındığı (özellikle ilk haftalar)
- Doz ve süre: Ne kadar ve ne süreyle maruz kalındığı
- Birlikte etki: Birden fazla etkenin veya iş dışındaki sigara, alkol, ilaç gibi faktörlerin bir araya gelmesi
- Kişisel farklılıklar: Beslenme, kronik hastalıklar ve kişisel duyarlılık
Doz ve giriş yolları için İş Toksikolojisine Giriş yazımıza bakabilirsiniz.
Yasal Çerçeve
Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği’ne göre:
- Gebe çalışanın çalıştığı yerde gürültü 80 dB(A)‘yı geçmemelidir; düşürülemiyorsa yeri değiştirilir, kulak koruyucuyla bile bu ortamda çalıştırılamaz.
- Gebe ve emziren çalışanlar iyonlaştırıcı radyasyon kaynaklarının bulunduğu ve radyasyonla kirlenmiş yerlerde çalıştırılmaz.
- Ani darbe, sarsıntı ve uzun süreli titreşime maruz kalınan işlerde ve iş makinelerinde çalıştırılmaları yasaktır.
- Grup 2, 3 ve 4 biyolojik etkenlerin risk oluşturduğu işlerde çalıştırılmaları yasaktır; bağışıklık varsa değerlendirme yapılarak izin verilebilir.
- Kanserojen, mutajen, toksik, alerjik, üreme için toksik ve emzirilen çocuğa zararlı kimyasallarla çalıştırılmaları esas olarak yasaktır. Zorunluluk varsa ve madde daha az zararlıyla değiştirilemiyorsa, gebe çalışan mutajen ve üreme için toksik maddelerle hiçbir koşulda çalıştırılamaz; diğer maddelerle ancak her türlü önlem alınarak ve sağlık durumu ile maruziyeti sürekli izlenerek çalıştırılabilir.
- Sağlığı olumsuz etkileyecek elle taşıma ve yükleme işlerinde çalıştırılmaları yasaktır.
- KKD gebe çalışanın vücuduna uygun olmalı, vücut ölçüleri değiştikçe yenilenmelidir.
Çalışma süreleri, gece çalışması, süt izni ve emzirme odaları için Gebe ve Emziren Çalışanlar yazımıza bakabilirsiniz.
Önlemler: Kadını Dışlamak Değil, Ortamı Güvenli Yapmak
Dergideki yazının önemli bir vurgusu, geleneksel yaklaşımın kadınları riskli işlerden uzaklaştırmak olduğu; oysa üreme sağlığı risklerinin erkekleri de etkilediği için asıl çözümün çalışma ortamını herkes için güvenli hâle getirmek olduğudur. Bu yaklaşım Dünya Sağlık Örgütü ve ILO tarafından da benimsenmiştir.
- Risk değerlendirmesinde ayrı başlık: Üreme sağlığını etkileyebilecek etkenler (H360, H361, H362, H340, H341 ifadeli maddeler, radyasyon, biyolojik etkenler, ağır iş, ısı) ayrıca listelenir.
- Kaynağında önlem: İkame, kapalı sistem, yerel emiş ve maruziyetin ölçümle izlenmesi önceliklidir.
- Erken bildirim ve planlı gebelik: Dergideki öneriye göre çalışanların (kadın ya da erkek) çocuk sahibi olma planlarını isterlerse işyeri hekimiyle paylaşabilmesi, bu dönemde riskli maruziyetten önceden uzaklaştırılmalarını sağlar. Bildirim gönüllüdür ve gizli tutulur.
- Gebelik bildiriminde hızlı değerlendirme: İşyeri hekimi gebe çalışanın işini hemen değerlendirir, gerekirse işini veya çalışma koşullarını değiştirir.
- Hijyen: İş elbisesinin işyerinde bırakılması, duş imkânı ve kişisel eşyaların ayrı tutulması, maddelerin eve taşınmasını önler.
- Aşılama: Sağlık ve çocuk bakımı sektörlerinde bağışıklık durumu değerlendirilir, gerekli aşılar önerilir.
- Eğitim: Çalışanlar, kadın çalışanların sorunlarını rahatça konuşabileceği bir ortamda bilgilendirilir.
Kontrol Listesi
- Kimyasal envanterde H360, H361, H362, H340 ve H341 ifadeli ürünler belirlendi
- Bu ürünler için ikame veya kapalı sistem değerlendirildi
- Radyasyon, biyolojik etken, ısı ve ağır iş içeren işler risk değerlendirmesinde ayrıca ele alındı
- Gebelik bildirildiğinde işyeri hekiminin değerlendirme prosedürü var
- Gebe çalışanlar için gürültü 80 dB(A) altında tutuluyor
- Gebe çalışanların elle taşıma, titreşim ve radyasyon işlerinden uzak tutulması sağlanıyor
- İş elbisesi ve kişisel eşyalar ayrı tutuluyor, duş imkânı var
- Sağlık ve çocuk bakımı işlerinde bağışıklık durumu değerlendiriliyor
- Kadın ve erkek tüm çalışanlar üreme sağlığı riskleri konusunda bilgilendirildi
Sıkça Sorulan Sorular
İşyerindeki kimyasallar erkeklerin üreme sağlığını da etkiler mi?
Evet. Kurşun, bazı çözücüler ve pestisitler, radyasyon ve yüksek ısı erkeklerde sperm sayısını ve kalitesini düşürebilir. Üreme sağlığı riskleri yalnızca kadınları ilgilendirmez.
Üreme için toksik maddeler nasıl anlaşılır?
Güvenlik bilgi formunda ve etikette H360, H361 ve H362 zararlılık ifadeleriyle gösterilir.
Gebe çalışan hangi işlerde çalıştırılamaz?
İyonlaştırıcı radyasyon, grup 2-4 biyolojik etkenler, mutajen ve üreme için toksik kimyasallar, ani darbe ve titreşimli işler, sağlığı olumsuz etkileyecek elle taşıma işleri ve 80 dB(A)’yı aşan gürültülü ortamlar başlıca yasaklar arasındadır.
Gebeliğin ilk haftaları neden önemli?
Bebeğin temel organları bu dönemde oluşur ve dış etkenlere karşı en duyarlı olduğu dönemdir. Kadın bu dönemde çoğu zaman gebe olduğunu henüz bilmediği için, önlemlerin gebelikten önce alınması gerekir.
İlgili yazı: Kadın Çalışanlar ve İSG.
Sonuç
Üreme sağlığı riskleri önlenebilir ve önlemek, tazmin etmekten çok daha kolaydır. Riskleri tanımak, üreme için toksik maddeleri ikame etmek, maruziyeti kaynağında azaltmak, gebeliği planlayan ve gebe olan çalışanları erken değerlendirmek ve ortamı hem kadın hem erkek çalışanlar için güvenli hâle getirmek, bugünün çalışanları kadar gelecek kuşakları da korur.
