Bakımı bir dış firmaya, temizliği bir başka firmaya, güvenliği bir üçüncüsüne verilmiş bir fabrikada; ya da onlarca taşeronun aynı anda çalıştığı bir şantiyede iş kazaları çoğu zaman “kimin sorumluluğunda?” sorusunun cevapsız kaldığı yerlerde olur. Asıl işveren ile alt işverenin (taşeron) İSG sorumlulukları birbirine bağlıdır ve hiçbiri diğerinin üzerine atılarak ortadan kalkmaz. Bu yazıda alt işveren ilişkisinin yasal çerçevesini, asıl işverenin yükümlülüklerini ve yüklenici seçimi, işe alma ve takip için uygulanabilir bir sistemi anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 19, 20 ve 22. sayılarındaki alt işveren uygulaması, “müteahhit hizmetleri” ve eğitimde ortak sorumluluk bölümlerinden yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler 4857 sayılı İş Kanunu’nun 2. maddesi, 6331 sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklere göre yazılmıştır.
Alt İşveren Kimdir?
4857 sayılı İş Kanunu’na göre bir işverenden, işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bölümlerinde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçileri sadece o işyerinde aynı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasındaki ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir.
- Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak İş Kanunu’ndan, iş sözleşmesinden veya toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işverenle birlikte sorumludur.
- Asıl işverenin işçileri alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilemez; daha önce o işyerinde çalıştırılan kişiyle alt işveren ilişkisi kurulamaz.
- Asıl iş, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında bölünerek alt işverenlere verilemez. Aksi hâlde ilişki muvazaalı sayılır ve alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir.
İSG Mevzuatında Asıl İşveren ve Alt İşveren
Risk değerlendirmesi
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre her alt işveren yürüttüğü işlerle ilgili risk değerlendirmesini yapar veya yaptırır ve bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren, alt işverenin ihtiyaç duyduğu bilgi ve belgeleri sağlar; alt işverenlerin çalışmalarını denetler, koordine eder, kendi risk değerlendirmesiyle bütünleştirir ve tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığını izler.
İSG kurulu
6331 sayılı Kanun’a göre altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkisinde:
- Her ikisi de kurul oluşturmuşsa, işbirliği ve koordinasyonu asıl işveren sağlar.
- Yalnızca asıl işveren kurul oluşturmuşsa, alt işveren koordinasyon için vekâleten yetkili bir temsilci atar.
- Yalnızca alt işveren kurul oluşturmuşsa, asıl işveren bu kurula temsilci atar.
- İkisinin de kurul oluşturması gerekmiyor ama toplam çalışan sayısı elliden fazlaysa, koordinasyonu asıl işverence yapılmak üzere birlikte kurul oluşturulur.
Aynı alanı paylaşan işverenler
Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa, işverenler İSG önlemlerinin uygulanmasında işbirliği yapar, mesleki risklerin önlenmesini koordinasyon içinde yürütür ve birbirlerini ve çalışan temsilcilerini riskler konusunda bilgilendirir.
Sağlık raporları
İşyeri hekimi, alt işveren çalışanlarının ve geçici iş ilişkisiyle gelen çalışanların yapacakları işe uygun olduğunu gösteren sağlık raporlarının süresinin dolup dolmadığını kontrol eder. Ayrıntılar için İşe Giriş ve Periyodik Muayene yazımıza bakabilirsiniz.
Sorumluluk devredilmez: Bir işi alt işverene vermek, o işin risklerini asıl işverenin sorumluluğundan çıkarmaz. Kazada hem alt işverenin hem de denetim ve koordinasyon yükümlülüğünü yerine getirmeyen asıl işverenin sorumluluğu gündeme gelebilir.
Yüklenici Yönetimi: Dört Aşama
Dergide anlatılan SEÇ yönetim sisteminin “müteahhit hizmetleri” unsuru üç hedef koyar: uygun yükleniciyi seçmek, performansını değerlendirmek ve izlemek. Uygulamada bu dört aşamaya dönüşür:
1. Seçim (ön yeterlilik)
- Son yıllardaki iş kazası ve ramak kala istatistikleri
- Risk değerlendirmesi, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmesi (İSG-KATİP kaydı)
- Çalışanların İSG eğitim belgeleri, mesleki yeterlilik belgeleri (operatör, kaynakçı, yüksekte çalışma vb.)
- Kullanacağı ekipmanların periyodik kontrol raporları
- Benzer işlerdeki referanslar
Teklif değerlendirmesinde yalnızca fiyata değil, İSG performansına da puan verilmelidir. Eksik veya hatalı yüklenici seçimi, kazaların başlıca nedenlerindendir.
2. Sözleşme
- İSG yükümlülüklerinin, işyeri kurallarının ve yaptırımların sözleşmede açıkça yazılması
- Alt işverenin kendi çalışanlarına KKD, eğitim ve sağlık gözetimi sağlama yükümlülüğü
- Kaza ve ramak kala bildirim yükümlülüğü
- Asıl işverenin denetim ve işi durdurma yetkisi
3. İşe başlama
- Alt işveren çalışanlarına işyerine özgü bilgilendirme (riskler, acil durum, toplanma yeri, izin sistemi)
- Çalışma alanının ve diğer işlerle etkileşimin birlikte değerlendirilmesi
- Tehlikeli işler için çalışma izni
4. İzleme ve değerlendirme
- Düzenli saha denetimleri, uygunsuzlukların kaydı ve takibi
- Koordinasyon toplantıları
- İş bitiminde İSG performans değerlendirmesi; sonraki işlerde dikkate alınması
Örnek: Bir gıda fabrikası, çatı yalıtım işini bir alt işverene verir. Ön yeterlilikte firmanın çalışanlarının yüksekte çalışma eğitimi ve emniyet kemeri kontrol kayıtları istenir. İşe başlamadan önce fabrikanın iş güvenliği uzmanı, çatıdaki kırılgan ışıklık panellerini ve elektrik hatlarını gösteren bir bilgilendirme yapar; yüksekte çalışma izni düzenlenir. İkinci gün yapılan saha denetiminde bir çalışanın kemerini bağlamadan ışıklık yakınında çalıştığı görülür; iş durdurulur, alt işveren yetkilisiyle görüşülür, ışıklıkların üstüne geçici koruyucu ağ yerleştirilir. İş bitiminde firmanın performansı kaydedilir. Kırılgan çatılar için Küçük İnşaatlarda İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Alt işverene verilen işin yasal sınırlar içinde (yardımcı iş veya uzmanlık gerektiren iş) olduğu kontrol edildi
- Yüklenici seçiminde İSG ön yeterlilik ölçütleri uygulanıyor
- Sözleşmede İSG yükümlülükleri ve yaptırımlar yazılı
- Alt işverenin risk değerlendirmesi alındı ve asıl işverenin değerlendirmesiyle bütünleştirildi
- Alt işveren çalışanlarının eğitim belgeleri ve sağlık raporları kontrol edildi
- İşe başlamadan önce işyerine özgü bilgilendirme yapıldı
- Tehlikeli işlerde çalışma izni uygulanıyor
- Kurul koordinasyonu kanuna uygun kuruldu
- Düzenli saha denetimi ve koordinasyon toplantısı yapılıyor
- İş sonunda yüklenici performansı değerlendiriliyor
Sıkça Sorulan Sorular
Alt işverenin çalışanı kaza geçirirse asıl işveren sorumlu mu?
Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Ayrıca İSG mevzuatı asıl işverene alt işverenlerin çalışmalarını denetleme ve koordine etme yükümlülüğü yükler.
Alt işveren kendi risk değerlendirmesini yapmak zorunda mı?
Evet. Her alt işveren yürüttüğü işler için risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır ve bir nüshasını asıl işverene verir.
Asıl iş alt işverene verilebilir mi?
Yalnızca işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bölümleri verilebilir; aksi hâlde ilişki muvazaalı sayılır.
Sonuç
Alt işveren çalışmalarında güvenlik, sözleşmeyle devredilebilecek bir yük değil, iki tarafın birlikte yöneteceği bir süreçtir. Doğru yükleniciyi seçmek, kuralları baştan yazılı koymak, işe başlamadan bilgilendirmek ve sahada düzenli izlemek, aynı işyerinde farklı işverenlerin çalışanlarını eşit şekilde korur. Yüklenici yönetiminin parçası olduğu sistem için SEÇ Yönetim Sistemi yazımıza bakabilirsiniz.
