Kaynak dumanı, solvent buharı, toz, sis… Zararlı bir maddeyi çalışanın soluduğu havaya karışmadan, çıktığı noktada yakalamanın en etkili yolu lokal egzoz havalandırmasıdır (LEV, yerel emiş). Ancak yanlış tasarlanmış, bakımsız veya yanlış kullanılan bir emiş sistemi, çalışıyor gibi görünse de neredeyse hiç koruma sağlamayabilir. Bu yazıda yerel emiş türlerini, tasarım ve kullanım kurallarını, laboratuvar çeker ocaklarını ve sistemin etkinliğinin nasıl kontrol edileceğini anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İTK’nın 2009 tarihli Kimya Sektöründe İSG Rehberi’nde yer alan Alman teknik kuralları (tehlikeli maddelerle çalışmada koruma önlemleri ve havalandırma koruma kılavuzları) ile kanserojen maddelerde havanın geri verilmesine ilişkin kurallardan yararlanılarak hazırlanmıştır. Kaynaktaki hava hızı ve kontrol sıklığı değerleri Türk mevzuatında bağlayıcı değildir; iyi uygulama örneği olarak verilmiştir.
Neden Yerel Emiş?
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’ne göre maruziyet önce ikame ile, mümkün değilse kapalı sistem ve kaynağında toplu korunma önlemleriyle azaltılır; kişisel koruyucu donanım en son gelir. Genel havalandırma kirleticiyi ortamda seyreltir ama çalışanın solunum bölgesinden geçmesini engellemez. Yerel emiş ise kirleticiyi kaynağında yakalar; bu yüzden toplu korunmanın en önemli araçlarından biridir.
Emiş Türleri: Etkinlik Sırası
- Kapalı sistem / tam kapsama: Proses tamamen kapalı bir muhafaza içindedir; muhafaza hafif negatif basınçta tutulur. En etkili çözümdür (ör. eldivenli kabinler, kapalı dolum sistemleri).
- Kısmi kapsama (kabin, çeker ocak): Kaynak üç taraftan çevrilidir, açık yüzden içeri hava çekilir (ör. boya kabini, tartım kabini, laboratuvar çeker ocağı).
- Yakalayıcı emiş: Davlumbaz veya emiş ağzı kaynağın yakınına konur ve kirleticiyi kaynağın dışından çeker (ör. kaynak emiş kolları, tezgâh üstü emiş). Etkinliği mesafeye çok bağlıdır.
- Alıcı davlumbaz: Kirleticinin kendi hareketini (ör. sıcak dumanın yükselmesini, taşlama parçacıklarının fırlamasını) kullanarak yakalar.
- Genel havalandırma: Yalnızca tamamlayıcıdır; düşük zararlılıktaki maddeler ve dağınık kaynaklar için uygundur.
Tasarım ve Yerleşim Kuralları
- Kaynağa yakın olun: Yakalayıcı emişte emiş gücü mesafeyle hızla azalır; emiş ağzını kaynağa olabildiğince yaklaştırın.
- Flanş kullanın: Emiş ağzının çevresine flanş eklemek, arkadan gereksiz hava çekilmesini önleyerek yakalama etkinliğini belirgin biçimde artırır (kaynakta yaklaşık %30’a varan iyileşme belirtilir).
- Çalışan kaynak ile emiş arasında durmamalı: Kirlenmiş hava çalışanın yüzünden geçmemelidir.
- Hava akımlarına dikkat: Açık kapı, pencere, koridor ve vantilatörlerden gelen hava akımları emişi bozar.
- Kanallar kısa ve düz olsun: Dirsekler ve uzun kanallar basınç kaybı yaratır.
- Telafi havası: Emilen havanın yerine temiz hava girişi sağlanmalıdır; aksi hâlde emiş zayıflar ve kapılar zor açılır.
- Atık hava: Bina hava girişlerinden ve pencerelerden uzağa atılmalı, gerekirse filtrelenmelidir.
- Havanın geri verilmesi: Gaz ve buhar içeren hava kural olarak çalışma ortamına geri verilmez; filtrelenmiş toz havası ancak uygun filtreleme ve izlemeyle geri verilebilir. Kanserojen maddeler içeren havanın ortama geri verilmesi kural olarak yasaktır.
Laboratuvar Çeker Ocakları
- Çeker ocak TS EN 14175 standardına uygun olmalı ve düzenli test edilmelidir.
- Sürgü (ön cam) çalışırken mümkün olduğunca aşağıda tutulur; sürgü yüksekliği işaretlenir.
- Kaynaktaki örnek değer: Eski tip, test edilmemiş çeker ocaklarda sürgü yaklaşık 100 mm açıkken yüz hızının en az 0,7 m/s olması.
- Çalışma, ocağın ön kenarından en az birkaç santimetre içeride yapılır; malzemeler hava akışını engellemeyecek şekilde yerleştirilir.
- Çeker ocak depo olarak kullanılmaz; içerisi kalabalık olursa akış bozulur.
- Akış göstergesi (alarm, şerit, fırıldak) çalışır durumda tutulur.
Etkinliğin Kontrolü
Bir emiş sistemi zamanla kayış atması, filtre ve kanal tıkanması, damper ayarının değişmesi veya sisteme sonradan yeni emiş noktaları eklenmesi gibi nedenlerle etkinliğini kaybeder. Kaynaktaki Alman uygulamasında önerilen kontrol düzeni şöyledir:
- Her gün / her kullanım öncesi: Fan çalışıyor mu? Akış göstergesi (şerit, iplik, alarm) normal mi?
- Haftalık: Emiş ağızları, filtreler ve kanallarda gözle kontrol; hasar, tıkanma, birikinti
- Yıllık: Hava hızı ve debi ölçümü, sonuçların başlangıç değerleriyle karşılaştırılması
- Kayıtlar: Ölçüm ve bakım sonuçlarının saklanması (kaynakta 5 yıl)
- Periyodik etkinlik değerlendirmesi: Teknik önlemlerin bir bütün olarak etkinliğinin düzenli aralıklarla (kaynakta en az 3 yılda bir) değerlendirilmesi
Duman testi (duman tüpüyle akış yönünü görmek), basit ve öğretici bir kontroldür: Duman emiş ağzına doğru gitmiyorsa sistem yakalamıyordur.
Ölçüm ile birlikte: Yerel emişin yeterli olup olmadığının asıl göstergesi, çalışanın solunum bölgesinde yapılan maruziyet ölçümüdür. Ölçümler, yetkilendirilmiş iş hijyeni laboratuvarlarınca yapılır.
Örnek: Bir mobilya atölyesinde vernik uygulanan kabinde çalışanlar yoğun koku ve baş ağrısından yakınır. Kontrolde fan çalıştığı hâlde duman testinde dumanın kabin dışına taştığı görülür. Nedenler: Filtrelerin aylardır değiştirilmemesi, kabinin önüne istiflenen paletler ve kapının açık tutulmasıyla oluşan hava akımı. Filtreler değiştirilir, kabin önü boşaltılır, kapı kapalı tutulur ve telafi havası girişi açılır. Bakım planına haftalık filtre kontrolü ve yıllık hava hızı ölçümü eklenir; ardından yapılan maruziyet ölçümünde değerlerin belirgin biçimde düştüğü görülür.
Sık Yapılan Hatalar
- Emiş ağzını kaynaktan uzağa yerleştirmek
- Çalışanı kaynak ile emiş arasında bırakmak
- Sisteme yeni emiş noktaları ekleyip fan kapasitesini artırmamak
- Filtre ve kanal bakımını ihmal etmek
- Kanserojen içeren havayı filtreleyip ortama geri vermek
- Çeker ocağı depo olarak kullanmak, sürgüyü tamamen açık bırakmak
- Etkinliği hiç ölçmemek
Kaynak dumanı için Kaynak Dumanı ve Gazları, ahşap tozu için Ahşap Tozu yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Yerel emiş ile genel havalandırma arasındaki fark nedir?
Yerel emiş kirleticiyi çıktığı noktada yakalar; genel havalandırma ise ortamdaki havayı değiştirerek seyreltir. Zararlı maddelerde öncelik yerel emiştir.
Emiş sistemi ne sıklıkla kontrol edilmeli?
Her kullanımda basit göstergeler, haftalık gözle kontrol ve en az yılda bir hava hızı ve debi ölçümü önerilir. Sonuçlar kayıt altına alınmalıdır.
Emilen hava ortama geri verilebilir mi?
Gaz ve buhar içeren hava kural olarak geri verilmez; kanserojen içeren hava kesinlikle geri verilmemelidir. Toz havası ancak uygun filtreleme ve izlemeyle geri verilebilir.
Sonuç
İyi tasarlanmış ve bakımı yapılan bir yerel emiş sistemi, kimyasal maruziyeti kaynağında kontrol etmenin en güvenilir yoludur. Kaynağa yakın, çalışanın solunum bölgesini korumaya göre yerleştirilmiş, düzenli kontrol edilen ve etkinliği ölçümle doğrulanan sistemler, kişisel koruyuculara olan bağımlılığı azaltır.
