Havadaki kimyasal derişimini ölçmek, çalışanın ne kadar maddeye maruz kaldığını gösterir; ama vücuduna gerçekte ne kadar madde girdiğini her zaman göstermez. Madde deriden emiliyorsa, ağız yoluyla alınıyorsa, çalışan ağır iş yaptığı için daha hızlı soluyorsa ya da kişisel koruyucu iyi oturmuyorsa, iç doz hava ölçümünden çok farklı olabilir. Biyolojik izleme, kanda, idrarda veya solunan havada maddenin ya da onun vücuttaki dönüşüm ürünlerinin ölçülmesiyle bu boşluğu doldurur. Bu yazıda biyolojik izlemenin ne zaman yapıldığını, nasıl değerlendirildiğini ve Türk mevzuatındaki yerini anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İTK’nın 2009 tarihli Kimya Sektöründe İSG Rehberi’nde yer alan biyolojik izlemeye ilişkin Alman teknik kuralından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’e göre yazılmıştır. Kaynaktaki eski biyolojik değer tabloları kullanılmamıştır.
Biyolojik İzleme Nedir?
Çalışanın vücut sıvılarında veya solunan havasında ölçüm yapılarak kimyasal maruziyetin değerlendirilmesidir. Ölçülen şey üç türlü olabilir:
- Maddenin kendisi: Örneğin kanda kurşun
- Vücuttaki dönüşüm ürünü (metabolit): Örneğin bazı çözücülerin idrardaki metabolitleri
- Etki göstergesi: Maddenin vücutta oluşturduğu erken bir biyokimyasal değişiklik, örneğin bazı pestisitlerde kolinesteraz enzim aktivitesi
Hava ölçümü “çalışanın çevresinde ne var?” sorusuna, biyolojik izleme ise “çalışanın vücuduna ne kadar girdi?” sorusuna cevap verir. İkisi birbirinin yerine değil, tamamlayıcısı olarak kullanılır.
Ne Zaman Özellikle Yararlıdır?
- Deriden emilen maddeler: Sınır değer listelerinde “Deri” notu olan maddelerde hava ölçümü iç dozu olduğundan düşük gösterebilir.
- Ağız yoluyla alım: Kurşun gibi tozlarda kirli elle yemek yemek ve sigara içmek önemli bir alım yoludur.
- Vücutta birikim: Uzun süre vücutta kalan maddeler (kurşun, kadmiyum, cıva)
- Hava ölçümünün zor olduğu işler: Bakım-onarım, açık alan, kısa ve değişken süreli işler
- Ağır bedensel iş: Solunum hızı arttıkça alınan doz artar.
- KKD’nin etkinliğini görmek: Eldiven ve solunum koruyucunun gerçekten işe yarayıp yaramadığını göstermek
- Kaza veya beklenmedik maruziyet: Döküntü, sızıntı ve benzeri olaylardan sonra
Türk Mevzuatında Biyolojik İzleme
- Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, biyolojik sınır değeri “kimyasal maddenin ve metabolitinin uygun biyolojik ortamdaki” sınır konsantrasyonu olarak tanımlar. Risk değerlendirmesinde mesleki maruziyet sınır değerleriyle birlikte biyolojik sınır değerler de dikkate alınır.
- Yönetmeliğe göre sağlık gözetiminde biyolojik izleme ve gerekli incelemeler yer alır; biyolojik sınır değeri bulunan kimyasallarla çalışmada sağlık gözetimi zorunludur.
- Biyolojik sınır değerin aşıldığı tespit edilirse çalışan durumdan haberdar edilir, kendisine gerekli bilgi ve tavsiyeler verilir; işveren risk değerlendirmesini ve önlemleri gözden geçirir.
Kurşun örneği
Yönetmeliğin biyolojik sınır değerler ekinde kurşun ve iyonik kurşun bileşikleri için:
- Biyolojik izleme, kanda kurşun düzeyinin ölçümünü kapsar.
- Bağlayıcı biyolojik sınır değer: 70 µg Pb/100 ml kan
- Havadaki kurşunun haftalık 40 saate göre zaman ağırlıklı ortalaması 0,075 mg/m³‘ün üzerindeyse veya çalışanlardan herhangi birinin kan kurşun düzeyi 40 µg Pb/100 ml‘yi aşıyorsa tıbbi gözetim yapılır.
Akü geri dönüşümü, kurşunlu boya sökümü, döküm, lehimleme ve atış poligonları gibi işlerde kan kurşun izlemesi, maruziyetin en güvenilir göstergesidir.
Nasıl Planlanır?
- Uygunluk: İşyeri hekimi, risk değerlendirmesi ve hava ölçümleri ışığında hangi madde için biyolojik izlemenin anlamlı olduğuna karar verir.
- Doğru gösterge ve örnek: Kan mı, idrar mı? Maddenin kendisi mi, metaboliti mi?
- Örnek alma zamanı: Bazı göstergeler vardiya sonunda, bazıları birkaç vardiya sonra hafta sonunda, bazıları ise bir sonraki vardiyadan önce alınmalıdır. Yanlış zamanda alınan örnek sonucu anlamsız kılar.
- Kirlenmenin önlenmesi: Örnek, çalışma alanının dışında, eller yıkandıktan ve iş elbisesi çıkarıldıktan sonra alınmalıdır.
- Kalite güvenceli laboratuvar: Analizler, yöntemi doğrulanmış ve kalite kontrol programına katılan laboratuvarlarda yapılır; laboratuvarla önceden iş birliği yapılır.
Gizlilik ve Etik
- Biyolojik izleme bir sağlık gözetimi uygulamasıdır; çalışana amacı ve yöntemi açıklanır ve rızası alınır.
- Bireysel sonuçlar tıbbi gizlilik kapsamındadır ve çalışanın kendisiyle görüşülür; işverene isim içermeyen, toplu sonuçlar verilir.
- Toplu sonuçlar risk değerlendirmesinin ve önlemlerin gözden geçirilmesinde kullanılır.
- Sonuçlar, çalışanı işten uzaklaştırmanın değil, maruziyeti azaltmanın aracıdır.
Sağlık bilgilerinin gizliliği için İşe Giriş ve Periyodik Muayene yazımıza bakabilirsiniz.
Örnek: Bir akü geri dönüşüm tesisinde ortam ölçümleri sınırın altında çıkmasına rağmen iki çalışanın kan kurşun düzeyi yüksek bulunur. İnceleme, çalışanların molada iş elbisesiyle yemekhaneye gittiklerini, ellerini yıkamadan sigara içtiklerini ve solunum koruyucularının sakal nedeniyle iyi oturmadığını ortaya koyar. Önlem olarak kirli-temiz soyunma ayrımı, mola öncesi zorunlu el yıkama, çalışma alanında yeme-içme-sigara yasağı ve uygun solunum koruyucu sağlanır. Takip ölçümlerinde düzeylerin düştüğü görülür. Bu örnek, biyolojik izlemenin hava ölçümünün göremediği alım yollarını ortaya çıkardığını gösterir.
Kontrol Listesi
- Biyolojik sınır değeri olan kimyasallar (ör. kurşun) belirlendi
- Deriden emilen ve birikim yapan maddeler için biyolojik izleme değerlendirildi
- Gösterge, örnek türü ve örnek alma zamanı işyeri hekimince belirlendi
- Kalite güvenceli laboratuvarla çalışılıyor
- Çalışanlar bilgilendirildi, rızaları alındı
- Bireysel sonuçlar gizli tutuluyor, toplu sonuçlar risk değerlendirmesine yansıtılıyor
- Sınır aşımında önlemler ve takip ölçümleri planlandı
Sıkça Sorulan Sorular
Biyolojik izleme ile ortam ölçümü arasındaki fark nedir?
Ortam ölçümü çalışanın soluduğu havadaki derişimi, biyolojik izleme ise vücuda giren madde miktarını gösterir. Deriden ve ağızdan alımı da kapsadığı için ikisi birlikte değerlendirilir.
Kurşun için Türkiye’deki biyolojik sınır değer nedir?
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’ne göre bağlayıcı biyolojik sınır değer 70 µg Pb/100 ml kandır; kan kurşun düzeyi 40 µg/100 ml’yi aşarsa tıbbi gözetim yapılır.
Biyolojik izleme sonuçlarını işveren görebilir mi?
Bireysel sonuçlar tıbbi gizlilik kapsamındadır; işverene isimsiz, toplu sonuçlar ve gerekli önlemler bildirilir.
Sonuç
Biyolojik izleme, kimyasal maruziyetin “vücuttaki karşılığını” gösterir ve özellikle deriden emilen ve birikim yapan maddelerde hava ölçümünün göremediğini ortaya çıkarır. Doğru göstergeyle, doğru zamanda, gizliliğe uyularak yapıldığında önlemlerin gerçekten işe yarayıp yaramadığını gösteren güçlü bir araçtır. Temel kavramlar için İş Toksikolojisine Giriş yazımıza bakabilirsiniz.
