Sunucu odaları, elektrik pano odaları, arşivler, kontrol odaları ve müze depoları gibi suyun zarar vereceği yerlerde yangınlar çoğu zaman sabit gazlı söndürme sistemleriyle korunur. Bu sistemler yangını saniyeler içinde söndürür ve artık bırakmaz. Ancak aynı gaz, içeride kalan bir çalışan için ölümcül olabilir: Özellikle karbondioksitli sistemler geçmişte bakım sırasında yanlışlıkla boşalarak ölümlü kazalara yol açmıştır. Bu yazıda gazlı söndürme sistemlerinin türlerini, yönetmelik şartlarını ve en önemlisi korunan alanlarda çalışanların güvenliği için alınması gereken önlemleri anlatıyoruz.
Yazı, yangın eğitim notlarındaki söndürücü gazlar bölümünden yararlanılarak hazırlanmış; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in (BYKHY) 79. ve 98. maddeleri eklenmiştir. Sistem tasarımı, BYKHY’nin esas aldığı TS ISO 14520 ve ilgili standartlara göre yetkin firmalarca yapılmalıdır. Söndürme maddelerinin genel karşılaştırması için Yangın Söndürme Maddeleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sistem Türleri
| Gaz | Nasıl söndürür? | İnsan güvenliği açısından |
|---|---|---|
| Karbondioksit (CO₂) | Ortamdaki oksijeni yanmanın sürmeyeceği seviyeye indirerek boğar | Söndürme için gereken konsantrasyon insan için öldürücüdür. Yalnızca insansız hacimlerde veya boşaltmadan önce alanın kesin olarak tahliye edildiği sistemlerde kullanılır |
| İnert gazlar (ör. azot, argon ve karışımları; %52 azot, %40 argon, %8 CO₂’den oluşan karışım) | Oksijen oranını düşürerek söndürür | Tasarım konsantrasyonu belirli maruziyet sınırları içinde kalacak şekilde hesaplanır; yine de oksijen azalır, alan tahliye edilmelidir |
| Halokarbon (kimyasal) temiz gazlar (ör. HFC-227ea, FK-5-1-12) | Alevden ısı çekerek ve yanma reaksiyonunu bozarak söndürür | Tasarım konsantrasyonları belirli sınırlar içinde tutulur; ancak yangında bozunarak hidrojen florür gibi tahriş edici ve zehirli ürünler oluşturabilir |
Halon ve eski gazlar: Halon 1301 ve HCFC içeren karışımlar ozon tabakasına zarar verdiği için uluslararası düzenlemelerle aşamalı olarak kaldırılmıştır. HFC-227ea gibi florlu gazlar da sera gazı olarak kısıtlamalara tabidir. Yönetmelik, halon alternatifi gazlarla tasarlanan sistemlerde kullanılan gazın, standartlara göre belgelenmiş uzun süreli kullanım geçerliliği olmasını şart koşar (BYKHY Md.98/5). Yeni sistem veya gaz değişikliğinde bu konu tedarikçiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yönetmelik Ne Diyor?
- Köpüklü, gazlı ve kuru tozlu sabit söndürme sistemleri tesisin ihtiyacına göre uygun, güncel, sertifikalı ve standartlara uygun tasarlanır; suyun yeterli olmadığı veya suyla reaksiyona giren maddelerin bulunduğu hacimlerde uygun söndürme sistemi kurulur (Md.98/1–2).
- Gazlı söndürme sistemlerinin tasarımında TS ISO 14520 esas alınır (Md.98/3).
- Gaz boşalımı sırasında veya sistem devreye girdiğinde işleticiyi ve mahalde çalışanları uyaran ve alanın tahliyesini sağlayacak sesli ve ışıklı uyarılar zorunludur (Md.98/3).
- Korunan hacimdeki pencere, kapı veya duvar menfezleri ve havalandırma bacaları, yangın algılandığında ve gaz boşalırken otomatik olarak kapanacak şekilde tasarlanır (Md.98/4). Hacim sızdırmaz değilse gaz kaçar ve yangın sönmez.
- Binada yangın algılama sistemi varsa söndürme sisteminin alarm ve arıza çıkışları yangın alarm sistemine bağlanır ve ayrı bölgesel göstergelerle izlenir (Md.79).
- Sürekli insan bulunmayan kapalı alanlarda (depo, arşiv, bilişim sistem odası vb.) sertifikalı oksijen azaltma sistemleri de uygulanabilir (Md.98/6). Bu alanlara girişte de oksijen azlığı riskine karşı kurallar belirlenmelidir.
Çalışan Güvenliği İçin Temel Önlemler
- Ön alarm ve gecikme: Yangın algılandığında önce sesli ve ışıklı alarm çalar; gaz, içeridekilerin çıkabileceği bir gecikme süresinden sonra boşalır. Gecikme süresi alanın büyüklüğüne ve çıkış mesafesine göre belirlenmelidir.
- Kapı uyarıları: Korunan alanın her girişinde, gazlı söndürme sistemi bulunduğunu ve alarm çaldığında alanın hemen terk edilmesi gerektiğini belirten işaretler ve “GAZ BOŞALDI – GİRMEYİN” ışıklı uyarısı bulunur.
- Durdurma (bekletme) ve elle boşaltma butonları: Girişlerin dışında, yanlış alarmda boşaltmayı bekletmeye yarayan buton ve gerektiğinde elle boşaltma düzeneği bulunur; işlevleri açıkça etiketlenir.
- Bakımda blokaj (kilitleme): Korunan alanda bakım, kablo çekme, tadilat veya temizlik yapılırken sistem otomatik konumdan alınır veya mekanik olarak bloke edilir; bu iş iş izni ile yapılır ve iş bitince sistem tekrar devreye alınır. İş İzin Sistemi ve Kilitleme-Etiketleme yazımızdaki ilkeler burada da geçerlidir.
- Çıkış yolları: Korunan alanın kapıları dışarı doğru açılır, içeriden anahtarsız açılabilir ve kendiliğinden kapanır; önü engellenmez.
- Basınç tahliyesi: Gaz boşalımı odada ani basınç değişimi yaratır. Tasarımda gerekli basınç tahliye açıklıkları hesaplanmazsa duvar, asma tavan ve kapılar zarar görebilir.
- Tüplerin güvenliği: Gaz tüpleri basınçlı kaplardır; devrilmeye karşı sabitlenir, darbe ve ısıdan korunur, periyodik kontrolleri yaptırılır. Tüp değişimi ve taşıması yalnızca yetkin kişilerce yapılır.
Gaz Boşaldıktan Sonra
- Alana, yangının söndüğünden ve ortamın havalandırıldığından emin olunmadan girilmez.
- Havalandırma, gazı başka bir çalışma alanına değil doğrudan dışarıya atacak şekilde yapılır.
- CO₂ havadan ağırdır; bodrum, kanal, çukur ve kablo galerisi gibi alçak noktalarda uzun süre birikebilir. Bu alanlara girişten önce oksijen ve gaz ölçümü yapılır.
- Halokarbon gazlarda yangının bozunma ürünleri (ör. hidrojen florür) bulunabileceğinden, alan havalandırılmadan ve ölçüm yapılmadan girilmez; gerekirse solunum koruyucu kullanılır.
- Erken giriş zorunluysa (ör. kurtarma), yalnızca temiz hava solunum cihazı kullanan eğitimli kişiler girer.
- Boşalma sonrası sistem, yetkin firma tarafından yeniden dolum ve testten geçirilmeden devreye alınmış sayılmaz; bu sürede alanın geçici korunması planlanır.
Oksijen azlığı ve ağır gazların birikmesi için Rögar ve Kuyularda Zehirli Gazlar, solunum cihazı için Temiz Hava Solunum Cihazı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Pano odasında veya sunucu odasında çalışırken sistemi bloke etmemek; bir dedektörün tozdan veya kaynak dumanından tetiklenmesiyle gazın boşalması
- Bakım bittikten sonra sistemi otomatik konuma almayı unutmak
- Kablo geçişleri ve tadilatlarla odanın sızdırmazlığını bozup yeniden test etmemek
- Alarmı “yine arıza” diye önemsememek ve odada kalmaya devam etmek
- CO₂’li sistemle korunan alanın yakınındaki bodrum ve kanallarda boşalma sonrası ölçüm yapmadan çalışmak
- Alanı yeni çalışanlara ve yüklenicilere tanıtmamak
Kontrol Listesi
- Korunan alanların listesi, kullanılan gaz ve sistem şeması acil durum planında yer alıyor
- Sesli ve ışıklı ön alarm, kapı uyarı ışıkları ve işaretler çalışıyor
- Durdurma ve elle boşaltma butonları erişilebilir ve etiketli
- Menfez ve havalandırma kapakları otomatik kapanıyor; oda sızdırmazlığı test edildi
- Periyodik bakım, tüp basınç ve ağırlık kontrolleri yetkin firmaca yapılıyor ve kayıtlı
- Bakım ve tadilat işleri iş izni ve sistem blokajıyla yapılıyor
- Bu alanlarda çalışanlar, temizlik personeli ve yükleniciler alarmda ne yapacaklarını biliyor
- Boşalma sonrası giriş ve havalandırma prosedürü yazılı
Senaryo: Bir fabrikanın CO₂’li söndürme sistemiyle korunan trafo odasında yüklenici ekip kablo tavası montajı yapar. Sistem otomatik konumda bırakılmıştır. Taşlama sırasında çıkan duman dedektörü tetikler, ön alarm çalar; ekip alarmın neden çaldığını anlamaz ve çalışmaya devam eder. Neyse ki odaya gelen bakım teknisyeni durdurma butonuna basarak boşaltmayı engeller ve ekibi dışarı çıkarır. Olay sonrası bu tür alanlarda çalışmalar iş iznine bağlanır, iş izni formuna “söndürme sistemi bloke edildi / tekrar devreye alındı” imza satırları eklenir ve yüklenicilere giriş eğitiminde sistem tanıtılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Gazlı söndürme sistemi insanlara zarar verir mi?
Karbondioksitli sistemlerin söndürme konsantrasyonu öldürücüdür. Diğer gazlar belirli maruziyet sınırları içinde tasarlansa da oksijen azalması ve yangının bozunma ürünleri risk oluşturur. Bu yüzden alarm çaldığında alan hemen terk edilmelidir.
Gazlı söndürme sisteminin yönetmelik dayanağı nedir?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 98. maddesi; tasarımda TS ISO 14520 esas alınır, tahliyeyi sağlayacak sesli ve ışıklı uyarılar ve menfezlerin otomatik kapanması zorunludur.
Gaz boşaldıktan sonra odaya ne zaman girilir?
Yangının söndüğünden emin olunduktan, alan dışarıya doğru havalandırıldıktan ve gerekiyorsa oksijen ve gaz ölçümü yapıldıktan sonra. Daha erken giriş yalnızca solunum cihazlı eğitimli ekiplerce yapılır.
Sonuç
Gazlı söndürme sistemleri değerli ekipmanı ve kesintisiz hizmeti korur; ancak korunan alanda çalışan insanlar için de ciddi bir tehlike kaynağıdır. Ön alarm ve gecikme, açık uyarılar, bakımda blokaj ve iş izni, sızdırmaz oda ve boşalma sonrası kontrollü giriş, bu sistemlerin can kaybına yol açmadan görevini yapmasını sağlar.
