İSG eğitimleri çoğu zaman bir yasal zorunluluk olarak görülür: bir salon, uzun bir slayt sunumu, imzalanan katılım formu ve unutulan bilgiler. Oysa eğitimin amacı imza toplamak değil, çalışanın davranışını değiştirmektir. Yetişkinler çocuklardan farklı öğrenir; deneyimlerine saygı duyulmasını, öğrendiklerinin işlerine yarayacağını görmeyi ve sürece katılmayı isterler. Bu yazıda yetişkin öğrenme ilkelerini ve İSG eğitimini etkili kılan yöntemleri ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İSG’de eğitime ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısında yer alan “Yetişkinler Nasıl Öğrenir, Nasıl Eğitilir?” (Dr. Rukiye Gül) ve “Eğitim Zihin Bilemektir” (Mustafa Avşar) yazılarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Eğitimlerin yasal süre ve konuları için İSG Eğitimlerinin Süreleri ve Periyotları yazımıza bakabilirsiniz.
Eğitim Bilgi Vermek Değil, Davranış Değiştirmektir
Eğitim; bireyin davranışlarında istenen değişikliği oluşturma sürecidir. İSG eğitiminin başarısı, katılımcının sınavda kaç soruyu doğru yaptığıyla değil, sahada ne yaptığıyla ölçülür. Bu yüzden etkili bir eğitim üç şeyi birlikte hedefler:
- Bilgi: Tehlikeyi ve riski tanımak
- Beceri: Doğru yöntemi uygulayabilmek (KKD takmak, yangın söndürücü kullanmak, makineyi güvenle durdurmak)
- Tutum: Güvenli davranışı benimsemek ve başkasında güvensiz bir davranış gördüğünde müdahale edebilmek
Yetişkinler Nasıl Öğrenir?
| Yetişkin öğrenenin özelliği | Eğitimciye düşen |
|---|---|
| Konunun kendi işiyle bağlantılı olmasını ister | Eğitimi katılımcıların gerçek işleri, makineleri ve riskleri üzerinden kurun. Her oturumun işlerine ne katacağını baştan söyleyin. |
| İhtiyacına uygunsa öğrenmeye heveslidir | Katılımcıları önceden tanıyın; işyerinin risk değerlendirmesini, kazalarını ve ramak kalalarını öğrenin. Genel ve ilgisiz anlatım, kısa sürede ilgiyi koparır. |
| Deneyimlidir ve paylaşmak ister | Katılımcıların bildiklerini sorun, kendi yaşadıkları olayları anlatmalarına fırsat verin. Deneyimli bir ustanın anlattığı ramak kala, en iyi slayttan daha etkilidir. |
| Aktif katılmak ister | Soru sorun, beyin fırtınası, grup çalışması ve tartışma yapın. |
| Çeşitlilik ister | Anlatım, gösterim, video, uygulama, vaka çalışması ve canlandırma gibi farklı teknikleri birlikte kullanın. |
| Geri bildirim bekler | Doğru yapılanı açıkça takdir edin, eksikleri yapıcı biçimde düzeltin. Basitten zora, bilinenden bilinmeyene ilerleyin. |
| Kaygıları vardır, güvenli bir ortam ister | Başarısız olmaktan, utanmaktan, soru sormaktan çekinir. Rahatlatıcı bir başlangıç yapın; “yanlış soru yoktur” mesajı verin. |
| Herkes aynı hızda öğrenmez | Bireysel farklılıkları, okuryazarlık düzeyini ve dil farklılıklarını dikkate alın; gerektiğinde birebir anlatım yapın. |
Etkili Eğitim Teknikleri
- Gösterip yaptırma (demonstrasyon): Eğitimci doğru yöntemi gösterir, ardından her katılımcı kendisi uygular. KKD kullanımı, yangın söndürücü, ilk yardım ve makine güvenliği için en etkili yöntemdir.
- Vaka çalışması: Gerçek ya da işyerine uyarlanmış bir kaza veya ramak kala olayı grup olarak incelenir: Ne oldu, neden oldu, nasıl önlenirdi?
- Tehlike avı: Bir fotoğraf ya da sahadaki gerçek bir çalışma alanı üzerinde tehlikeler bulunur. Ramak kala senaryoları için İş Makinesi Bakım ve Onarımında 20 Ramak Kala Senaryosu yazımıza bakabilirsiniz.
- Canlandırma (rol yapma): Güvensiz bir davranışa nasıl müdahale edileceği ya da acil durumda ne yapılacağı canlandırılır.
- Küçük grup çalışmaları ve tartışma: Katılımcılar kendi bölümlerinin risklerini ve çözümlerini tartışır.
- Saha eğitimi: Eğitimin bir kısmı salonda değil, gerçek çalışma yerinde yapılır.
- Kısa işbaşı konuşmaları: Vardiya başında 5–10 dakikalık, tek bir konuya odaklanan konuşmalar bilgiyi taze tutar.
- Görsel araçlar: Az yazılı ve çok görselli slaytlar, kısa videolar, gerçek ekipman ve maketler kullanılır.
- Akran eğitimi: Deneyimli ve güvenilir çalışanların eğitici olarak görev alması, özellikle genç çalışanlarda kabulü artırır.
Eğitim zihin bilemektir: Derginin aktardığı hikâyede, saatte beş dakika ara verip baltasını bileyen yardımcı, hiç durmadan çalışan oduncudan daha fazla odun keser. Eğitime ayrılan zaman kayıp değil, daha güvenli ve verimli çalışmanın yatırımıdır.
Kurum İçi İSG Eğitiminde Dikkat Edilecekler
- Bilgiyle yetinmeyin: Beceri ve davranış değişikliğini hedefleyin; mümkün olan her konuda uygulama yaptırın.
- Düşünmeyi öğretin: Çalışanın yalnızca kuralları ezberlemesi değil, işindeki tehlikeleri ve süreçler arasındaki ilişkiyi kavraması amaçlanmalıdır.
- Bireysel farklılıkları gözetin: Herkes aynı şeyi aynı sürede öğrenemez.
- Değişime açık olun: Yeni makine, yeni süreç, yeni kimyasal ya da bir kaza, yeni eğitim ihtiyacı doğurur.
- Sürekli olun: Tek seferlik eğitim kalıcı olmaz. “Dağı delen, suyun gücü değil damlaların sürekliliğidir.”
- Ölçün ve değerlendirin: Eğitimin etkisi izlenmeli; ölçemediğinizi yönetemezsiniz.
Eğitimin Etkisi Nasıl Ölçülür?
| Düzey | Soru | Nasıl ölçülür? |
|---|---|---|
| 1. Tepki | Katılımcılar eğitimi faydalı buldu mu? | Kısa değerlendirme formu |
| 2. Öğrenme | Bilgi ve beceri kazandılar mı? | Ön test ve son test, uygulamalı beceri kontrolü |
| 3. Davranış | Sahada farklı davranıyorlar mı? | Saha gözlemleri, KKD kullanım oranı, güvenli davranış denetimleri |
| 4. Sonuç | İşyerinde ne değişti? | Kaza, ramak kala bildirimi, devamsızlık ve uygunsuzluk sayıları |
Eğitim, Deming’in Planla–Uygula–Kontrol Et–Önlem Al döngüsüyle yönetilmelidir: ihtiyaca göre planlanır, uygulanır, etkisi ölçülür ve sonuçlara göre geliştirilir.
Eğitimci İçin Kontrol Listesi
- Katılımcıların işlerini, risklerini ve önceki kazaları biliyor musunuz?
- Eğitimin amacı ve katılımcılara faydası başta açıkça söylendi mi?
- Eğitimin en az üçte biri katılımcıların aktif olduğu etkinliklerden oluşuyor mu?
- Gerçek ekipmanla uygulama yapılıyor mu?
- İşyerinden örnek, fotoğraf ve vaka kullanılıyor mu?
- Katılımcılara geri bildirim veriliyor mu?
- Eğitim sonrası sahada davranış değişikliği izleniyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
İSG eğitimi nasıl daha etkili hâle getirilir?
Katılımcıların gerçek işleriyle bağlantı kurarak, gösterip yaptırma, vaka çalışması ve tehlike avı gibi aktif yöntemler kullanarak, geri bildirim vererek ve eğitimin sahadaki etkisini ölçerek.
Yetişkin eğitiminin temel ilkeleri nelerdir?
Konunun katılımcının işiyle ilgili olması, deneyimlerine saygı duyulması, aktif katılım, yöntem çeşitliliği, olumlu geri bildirim ve güvenli bir öğrenme ortamı.
Eğitimin etkisi nasıl ölçülür?
Katılımcı tepkisi, ön ve son testlerle öğrenme, saha gözlemleriyle davranış ve kaza, ramak kala ve uygunsuzluk sayılarıyla sonuç düzeyinde.
Eğitimin kurum kültürüne dönüşmesi için Güvenlik Kültürü Nedir, Nasıl Oluşturulur? yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Etkili bir İSG eğitimi; katılımcıyı tanıyan, onun işinden ve deneyiminden yola çıkan, uygulatarak öğreten ve sahadaki değişimi ölçen bir eğitimdir. Yetişkin öğrenme ilkeleriyle tasarlanan eğitim, yasal bir zorunluluk olmaktan çıkar ve güvenli davranışı kalıcı hâle getiren bir araca dönüşür. Eğitim programı örnekleri için İSG Temel Eğitim Programı ve Örnek Ders Planları yazımıza bakabilirsiniz.
