Bir odada başlayan yangın, birkaç dakika içinde koridora, üst kata, hatta komşu binaya sıçrayabilir. Bunun için alevlerin her yere ulaşması gerekmez: ısı, alev değmeden de karşıdaki malzemeyi tutuşturabilir; duman ve sıcak gazlar bir kablo deliğinden, bir şafttan ya da bir atrium boşluğundan katlara yayılabilir. Bu yazıda yangının bina içinde nasıl yayıldığını ve yönetmeliğin bu yayılmayı durdurmak için öngördüğü önlemleri ele alıyoruz.
Yazı, “Kıvılcımdan Güvenliğe: Binalarda Bütüncül Yangın Koruma Rehberi” sunumundan ve Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’ten yararlanılarak hazırlanmıştır.
Isı Nasıl Taşınır?
| Yol | Nasıl olur? | Örnek |
|---|---|---|
| İletim | Isı doğrudan temas yoluyla bir malzemenin içinden geçer | Duvardan geçen çelik bir borunun diğer taraftaki malzemeyi ısıtması |
| Taşınım | Isınan hava ve duman yükselerek ısıyı taşır | Sıcak dumanın merdiven boşluğundan ve şaftlardan üst katlara yükselmesi |
| Isıl ışınım | Isı, elektromanyetik dalgalarla aradaki ortamı ısıtmadan yayılır | Alev değmeden karşı duvardaki perdenin ya da yan binanın cephesinin tutuşması |
Isıl Işınım: Temassız Tehdit
Yangının yayılması için alevin malzemeye değmesi şart değildir. Isıl ışınım, ışık gibi doğrusal yayılır ve arada soğuk hava olsa bile karşıdaki yüzeye ulaşır. Basitçe söylemek gerekirse, yanan cismi “gören” her yüzey ısınır ve yeterince ısınırsa tutuşur. Odalarda ani alevlenmeye (flashover), binalar arasında ise yangının yan binaya sıçramasına yol açan budur.
Işınımın etkisi sıcaklıkla çok hızlı artar: Stefan-Boltzmann yasasına göre yayılan ısı, kaynağın mutlak sıcaklığının dördüncü kuvvetiyle orantılıdır. Yani yangının sıcaklığı (Kelvin cinsinden) iki katına çıktığında yaydığı ısı yaklaşık on altı katına çıkar. Yangın büyüdükçe çevresindeki malzemelerin tutuşmasının birden hızlanması bu yüzdendir.
Yangın kompartımanlarının temel mantığı da buradadır: yangına dayanıklı duvarlar, döşemeler ve kapılar ışınımın, dumanın ve alevin önünü keserek yangını çıktığı bölümde tutar. Kompartıman, yangın duvarı ve malzeme sınıfları için Pasif Yangın Korunması yazımıza göz atabilirsiniz.
Tesisat Geçişleri: Görünmeyen Delikler
Kompartıman duvarları ve döşemeler ancak bütünlükleri korunduğunda işe yarar. Oysa su, elektrik, ısıtma ve havalandırma tesisatı bu duvarları ve döşemeleri delerek geçer. Kapatılmamış her boru, kablo ya da kanal deliği, dumanın ve alevin bir bölümden diğerine geçtiği bir kapıya dönüşür. Yönetmeliğe göre:
- Tesisatın yangın duvarından geçtiği yerlerde tesisat çevresi, açıklık kalmayacak şekilde en az yangın duvarının dayanım süresi kadar yalıtılmalıdır.
- Tesisatın döşemeden geçtiği yerlerde tesisat çevresi, en az döşemenin yangın dayanım süresi kadar yalıtılmalıdır.
- Elektrik tesisatının yangın bölmelerinden geçişlerinde açıklıklar yangın durdurucu harç, yastık ya da panellerle kapatılmalıdır.
- Yüksek binalarda 70 mm’den büyük çaplı tesisat boruları en az zor alevlenici malzemeden olmalıdır. Plastik pis su borularının kat geçişlerinde yangın kelepçesi (yangın kesici) kullanılmalıdır.
- Havalandırma kanallarının yangın kompartımanları arasındaki geçişlerinde yangın damperi bulunmalıdır.
Tadilatlara dikkat: Tesisat geçişleri çoğu zaman inşaatta doğru kapatılır, ancak sonradan yapılan kablo çekimleri, klima ve internet tesisatı işlerinde açılan delikler kapatılmadan bırakılır. Asma tavan üstleri ve şaft içleri, periyodik yangın denetimlerinde mutlaka kontrol edilmelidir.
Atriumlar ve Şaftlar: Dumanın Bacası
Birden fazla katın içine açıldığı atriumlar ve düşey şaftlar, sıcak duman için doğal bir baca işlevi görür. Yönetmeliğe göre:
- Atriumlara yalnızca düşük ve orta tehlikeli binalarda izin verilir ve atriumlarda doğal ya da mekanik duman kontrolü yapılması zorunludur.
- Atrium alanı esas olarak 90 m²’den küçük olmamalıdır; alanı 90 m²’den küçük atrium boşluklarının çevresi her katta en az 45 cm yüksekliğinde duman perdesiyle çevrilmelidir.
- Yüksek binalarda düşey tesisat şaftlarının duvarları yangına en az 120 dakika, kapakları en az 90 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz olmalıdır.
- Bina yüksekliği 21,50 m’yi aşan konut dışı binalarda (konutlarda 30,50 m), bu yüksekliğin üstündeki katlarda en çok 3 kat bir yangın kompartımanı olarak düzenlenebilir.
Cephe: Kattan Kata Atlayan Alev
Bir pencereden dışarı taşan alevler, üst kattaki pencereye ve cephe kaplamasına ulaşarak yangını dışarıdan yukarı taşıyabilir. Bu yüzden yönetmelik, iki katın pencereleri arasında düşeyde en az 100 cm yangına dayanıklı dolu cephe bırakılmasını ya da cephenin sprinklerle korunmasını ister. Bina yüksekliği 28,50 m’yi aşan binalarda cephe kaplamaları zor yanıcı olmalıdır; daha alçak binalarda zemin üstündeki ilk 1,5 m hiç yanmaz malzemeyle kaplanmalıdır.
Taşıyıcı Sistem: Bina Ayakta Kalmalı
Yangının yayılmasını durdurmak kadar, taşıyıcı sistemin tahliye ve müdahale süresince ayakta kalması da önemlidir. Yönetmeliğe göre betonarme elemanların 120 dakika yangına dayanıklı olabilmesi için en dış donatı ile beton yüzeyi arasındaki net beton ölçüsü (paspayı) kolonlarda en az 35 mm, kirişlerde en az 25 mm, döşemelerde en az 20 mm olmalıdır.
Yangının Yayılmasını Önleme Kontrol Listesi
- Kompartıman duvarlarındaki ve döşemelerdeki bütün tesisat geçişleri yangın durdurucuyla kapatılmış mı?
- Tadilatlarda açılan delikler kapatıldı mı?
- Plastik pis su borularının kat geçişlerinde yangın kelepçesi var mı?
- Havalandırma kanallarındaki yangın damperleri bakımlı ve çalışıyor mu?
- Şaft kapakları kapalı, sağlam ve duman sızdırmaz mı?
- Atriumdaki duman perdeleri ve duman tahliye sistemi çalışıyor mu?
- Yangın kapıları kapalı tutuluyor, takozla açık bırakılmıyor mu?
- Pencerelerin önünde ve cephe yakınında yanıcı malzeme biriktirilmiyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Isıl ışınım nedir?
Isının elektromanyetik dalgalarla, aradaki ortamı ısıtmadan yayılmasıdır. Yanan cisme bakan yüzeyler, alev değmeden ısınarak tutuşabilir.
Tesisat geçişleri nasıl kapatılmalıdır?
Yangın duvarından ve döşemeden geçen tesisatın çevresi, en az o duvarın ya da döşemenin yangın dayanım süresi kadar dayanıklı yangın durdurucu harç, yastık, panel ya da yangın kelepçesiyle boşluk kalmayacak şekilde kapatılmalıdır.
Atriumda duman perdesi ne zaman gerekir?
Alanı 90 m²’den küçük atrium boşluklarının çevresi her katta en az 45 cm yüksekliğinde duman perdesiyle çevrilmelidir.
Kolonlarda beton paspayı ne kadar olmalıdır?
120 dakika yangın dayanımı için kolonlarda en az 35 mm, kirişlerde en az 25 mm, döşemelerde en az 20 mm olmalıdır.
Sonuç
Yangın, binanın zayıf noktalarını bulur: kapatılmamış bir kablo deliği, açık bırakılmış bir şaft kapağı, takozla tutulan bir yangın kapısı ya da yanıcı bir cephe kaplaması. Kompartımanların bütünlüğünü korumak, tesisat geçişlerini kapatmak, atrium ve şaftlarda dumanı kontrol etmek ve cepheyi korumak, yangının çıktığı yerde kalmasını sağlar. İtfaiyenin binaya hızla ulaşabilmesi için gerekenleri İtfaiye Erişimi yazımızda bulabilirsiniz.
