Torna, pres, matkap, freze ve taşlama tezgahları küçük ve orta ölçekli sanayi sitelerinin vazgeçilmez makineleridir; ancak el ve parmak kayıplarının, göz yaralanmalarının ve sarılma kazalarının da en sık görüldüğü yerlerdir. Bu kazaların ortak noktası çoğu zaman aynıdır: sökülmüş bir koruyucu, elle tutulan bir iş parçası ya da dönen bir mile kaptırılan bol bir iş elbisesi. Bu yazıda takım tezgahlarındaki başlıca tehlikeleri, mevzuatın istediği temel güvenlik önlemlerini ve tezgah tezgah uyulması gereken kuralları ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “Takım Tezgahlarında Güvenli Çalışma” (Ahmet Sarıca) yazısından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki eski mevzuat atıfları, güncel İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne göre yeniden düzenlenmiştir.
Tezgahlarda Tehlike Nereden Gelir?
| Tehlike kaynağı | Örnek | Olası kaza |
|---|---|---|
| Dönen miller ve açıkta dönen parçalar | Torna aynası, mil, kasnak, volan | Elbise, saç, eldiven ya da bilekliğin sarılması |
| Çıkıntılar | Kama başları, saplamalar, vidalar, çapaklar | Takılma, sarılma, kesik |
| Merdaneler ve silindirler | Hadde, kalender | Elin ya da kolun içeri çekilmesi; ölümcül kazalar |
| Dişliler ve kayış-kasnak sistemleri | Şanzıman, tahrik sistemleri | Parmak ve el ezilmesi |
| Kesici ağızlar | Testere, makas, matkap, freze | Kesik, uzuv kopması. Frezeler, korunması en zor tezgahlar arasındadır. |
| Eziciler | Presler, abkant, giyotin makas | El ve parmak ezilmesi ya da kopması |
| Kapalı yerde hareket eden parçalar | Helezon, konveyör, karıştırıcı | Temizlik ve bakım sırasında sıkışma |
| Fırlayan parçalar | Talaş, kırılan taş, kötü bağlanmış iş parçası | Göz ve yüz yaralanmaları |
Bütün Tezgahlar İçin Temel Kurallar
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, hareketli parçalarla temas riski olan her iş ekipmanının, tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyecek ya da ulaşılmadan önce hareketli parçaları durduracak koruyucularla donatılmasını ister. Sahada bunun anlamı şudur:
- Koruyucular yerinde kalır. Koruyucu yalnızca ayar, bakım ve onarım için, makine durdurulup enerjisi kesildikten sonra sökülür ve iş bitince yeniden takılır. Koruyucusu eksik ya da kusurlu tezgah kullanılmaz; üzerine uyarı asılır ve yetkiliye haber verilir.
- İyi bir koruyucu tehlikeli bölgeyi tamamen örter, sağlamdır, işi zorlaştırmaz, yağlama ve kontrolü engellemez, kendisi yeni bir tehlike yaratmaz ve kolayca devre dışı bırakılamaz.
- Kumanda cihazları açıkça görülebilir ve işaretlidir, tehlikeli bölgenin dışındadır ve istem dışı bir çarpmayla makineyi çalıştırmaz. Makine ancak bilerek ve isteyerek basılan bir kumandayla çalışır.
- Durdurma, çalıştırmaya göre önceliklidir. Her tezgahta makineyi tamamen ve güvenli şekilde durduran bir sistem bulunur; tehlike gerektiriyorsa acil durdurma düğmesi kolay ulaşılabilir yerde olur.
- Enerji kesilip geri geldiğinde makine kendiliğinden çalışmamalıdır.
- Ayak pedallı makinelerde pedalın üzerinde, yanlışlıkla basılmasını önleyen bir koruyucu bulunur.
- Elektrik: Elektrik motorlu bütün tezgahların gövdesi topraklanır; elektrik işlerini yalnızca yetkili elektrikçiler yapar.
- Bakım ve temizlik makine durdurulmadan yapılmaz. Enerji kaynağı kesilir, mümkünse kilitlenir ve etiketlenir.
- Yerleşim ve aydınlatma: Makineler arasında güvenli geçiş mesafesi bırakılır; operasyon noktası ve bakım bölgeleri yeterince aydınlatılır.
- Talaş elle alınmaz. Talaş temizliği için fırça, kanca ya da uygun bir alet kullanılır; makine tamamen durmadan ölçü alınmaz ve temizlik yapılmaz.
- Giyim: Bol ve sarkık iş elbisesi, kolye, yüzük, saat ve uzun açık saç dönen parçalarla çalışırken ölümcül olabilir. Dar paçalı ve kolları kapalı iş elbisesi giyilir, uzun saç toplanır.
Dönen tezgahta eldiven tehlikesi: Matkap, torna ve freze gibi dönen kesicilerle çalışırken giyilen eldiven, kesiciye ya da talaşa takıldığında eli saniyeler içinde makinenin içine çekebilir. Risk değerlendirmesinde başka bir sonuç çıkmadıkça dönen kesicilerin yakınında eldiven kullanılmamalıdır.
Tezgaha Göre Güvenlik Kuralları
Torna Tezgahı
- Çalışmaya başlamadan önce tezgah genel kontrolden geçirilir.
- İş parçası aynaya sıkıca bağlanır; ince ve uzun parçalar için punta ya da yatak kullanılır.
- Ayna anahtarı, kısa süre için bile olsa aynanın üzerinde bırakılmaz. Tezgah çalıştığında fırlayan anahtar ağır yaralanmalara yol açar.
- Talaş fırlamasına karşı siper ve koruyucu gözlük kullanılır.
- Ağır ve salgılı parçalar düşük devirde işlenir.
- Tezgah çalışırken kalemle oynanmaz, ölçü alınmaz ve tezgahın başından ayrılınmaz.
Pres Tezgahı
- Kalıp bağlanırken motor durdurulur, koç ile tabla arasına emniyet takozu konur.
- Açık kalıpla çalışmalarda çift el kumanda ya da ışık perdesi (fotosel) gibi koruma donanımı bulunur.
- Ağır preslerde ve enjeksiyon preslerinde kilitlemeli kapak ya da mekanik engel kullanılır.
- Hidrolik ve pnömatik preslerde manometre ve emniyet valfi bulunur.
- Parça koyup alırken mümkünse maşa ya da besleme aparatı kullanılır; el kalıp alanına sokulmaz.
- Operatör tezgahın başından ayrılacaksa tezgah durdurulur; yetkisiz kişiler preste çalıştırılmaz.
Matkap Tezgahı
- İş parçası asla elle tutulmaz; mengeneye ya da tablaya sıkıca bağlanır.
- Parça bağlandığı yerden kurtulursa elle tutmaya çalışılmaz, tezgah hemen durdurulur.
- Matkap ucu iyi bilenmiş olmalı, devir uç çapına ve malzemeye uygun seçilmelidir.
- Matkap dönerken talaş temizlenmez; talaş fırçayla alınır.
Freze Tezgahı
- İş parçası tezgaha sıkıca bağlanır; tezgah hareket hâlindeyken ölçü alınmaz.
- Talaşa karşı koruyucu gözlük ya da yüz siperi kullanılır.
- Ölçü aletleri ve takımlar tabla üzerinde bırakılmaz.
- Soğutma sıvısı, kesicinin iş parçasından uzaklaşan yönüne ayarlanır.
Planya ve Vargel Tezgahları
- Parça mengeneye ya da tablaya sıkıca bağlanır; strok ve hız parçaya göre seçilir.
- Talaş fırlamasına karşı koruma ve uygun KKD kullanılır; talaş fırçayla alınır.
Taşlama Tezgahı
- Kullanılan taş, tezgahın devrine ve yapılan işe uygun olmalıdır.
- Taşın üzerinde koruyucu mahfaza ve mahfazaya bağlı toz emme bulunur.
- İş dayama parçası taşa olabildiğince yakın ayarlanır; aradaki boşluk büyürse parça taş ile dayama arasına sıkışıp fırlayabilir.
- Taşın yan yüzeyi, bu amaçla üretilmemişse kullanılmaz.
- Yeni takılan taş ve soğuk havalarda taş zorlanmaz; çatlak ya da darbe almış taş kullanılmaz.
- Koruyucu gözlük ya da yüz siperi mutlaka kullanılır.
Çalışana Düşen Görevler
- Yalnızca eğitimini aldığı ve yetkilendirildiği tezgahta çalışmak
- Koruyucuları sökmemek, devre dışı bırakmamak
- Arızalı ya da koruyucusu eksik tezgahı hemen bildirmek
- Tezgahın başında dikkatini dağıtacak davranışlardan kaçınmak
- Verilen KKD’yi doğru kullanmak
Kesme sıvılarının sağlık riskleri için Metal İşleme Sıvıları ve Bor Yağı, tezgah gürültüsü için Gürültü ve Titreşim Sınır Değerleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Bütün hareketli parçalar ve operasyon noktaları korunmuş mu?
- Acil durdurma düğmeleri çalışıyor ve kolay ulaşılabilir mi?
- Preslerde çift el kumanda veya ışık perdesi var ve devre dışı bırakılmamış mı?
- Tezgah gövdeleri topraklanmış mı?
- Bakım ve temizlik öncesi enerji kesme ve kilitleme uygulanıyor mu?
- Taşlama tezgahlarında mahfaza ve iş dayaması doğru ayarlı mı?
- Çalışanlar tezgaha özel eğitim aldı mı, uygun iş elbisesi ve gözlük kullanıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Torna ve matkapta eldiven kullanılır mı?
Dönen kesicilerin yakınında eldiven, makineye takılıp eli içeri çekebileceği için genellikle kullanılmaz. Karar, risk değerlendirmesine göre verilmelidir.
Preslerde çift el kumanda neden gerekir?
Operatörün iki elinin de kalıp bölgesinin dışında olmasını sağlar; koç ancak iki düğmeye aynı anda basıldığında iner.
Tezgah koruyucusu ne zaman sökülebilir?
Yalnızca ayar, bakım ve onarım için, makine durdurulup enerjisi kesildikten sonra. İş bitince koruyucu yeniden takılmadan tezgah çalıştırılmaz.
Taşlama tezgahında iş dayaması ne kadar yakın olmalı?
Taşa olabildiğince yakın ayarlanmalıdır; geniş bir boşluk iş parçasının sıkışıp fırlamasına yol açar.
Küçük işletmelerin İSG yükümlülükleri için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği rehberimize bakabilirsiniz.
Tezgâh çevresinin düzeni için 5S Yöntemi ile İş Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Koruyucu türleri, yönetmelik şartları ve örnek risk analizi için Makine Koruyucuları yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Takım tezgahlarındaki kazaların çoğu, yerinde olmayan bir koruyucunun ya da “bir saniyelik” bir kestirmenin sonucudur. Koruyucuların yerinde kalması, iş parçasının sıkıca bağlanması, talaşın elle alınmaması ve makinenin durdurulmadan bakım yapılmaması, KOBİ’lerde el ve göz kayıplarını önlemenin en etkili yoludur.
