Çalışma hayatının ilk günleri, kaza riskinin en yüksek olduğu dönemdir. Yeni başlayan bir genç; işi, makineyi, işyerinin tehlikelerini ve kurallarını henüz tanımaz, ama kendini kanıtlama isteği yüksektir ve “bilmiyorum” demekten çekinir. Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı, genç çalışanlara yönelik kampanyasını bu yüzden “Güvenli Başla” sloganıyla yürütmüştü. Bu yazıda genç çalışanların neden daha fazla risk altında olduğunu ve işverenlerin, ustaların ve gençlerin kendilerinin neler yapabileceğini ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin genç çalışanlara ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısında yer alan “Genç Çalışanların İSG Açısından Sorunları” (Prof. Dr. Nazmi Bilir) ve diğer yazılardan yararlanılarak hazırlanmıştır. Yasal kurallar için Genç ve Çocuk İşçiler: Yasal Kurallar yazımıza bakabilirsiniz.
Genç Çalışanlar Neden Daha Fazla Risk Altında?
| Etken | Ne anlama gelir? |
|---|---|
| Deneyimsizlik | Yetişkin çalışanlar zamanla işte ustalaşır; genç çalışan tehlikeyi tanıyacak deneyime henüz sahip değildir. |
| Gelişmemiş risk algısı | Bir davranışın olası sonuçlarını doğru değerlendirmek gençlerde daha zordur; “bana bir şey olmaz” düşüncesi yaygındır. |
| Yetişkinlere göre tasarlanmış işyeri | Makineler, aletler, çalışma yükseklikleri ve KKD yetişkin vücut ölçülerine göredir; gençler bunlara uyum sağlamakta zorlanır. |
| Daha az fiziksel güç | Kas gücü henüz tam gelişmemiştir; ağır kaldırma ve taşıma işlerinde daha kolay zarar görürler. |
| Kimyasallara daha duyarlılık | Aynı ortamda çalışsalar bile vücut ağırlığına göre aldıkları doz daha yüksektir ve bazı maddelerden (örneğin kurşun) daha ağır etkilenirler. |
| Merak ve oyun isteği | İşyerindeki makine ve aletleri merakla kurcalayabilir ya da oyun amacıyla kullanabilirler. |
| Soru sormaktan çekinme | “Bilmiyorum” demek, “hayır” demek ya da güvensiz bir talimata itiraz etmek gençler için zordur. |
| Değersiz görülme | Genellikle asıl işi değil, yardımcı ve önemsiz görülen işleri yaparlar; işyerinde horlanabilirler. Bu durum ruhsal sağlıklarını ve iş doyumlarını olumsuz etkiler. |
| Güvencesiz ve kısa süreli işler | Geçici, mevsimlik ya da kayıt dışı işlerde çalışan gençler çoğu zaman eğitim almadan işe başlar. |
Gençler Hangi İşlerde ve Hangi Risklerle Karşılaşır?
- Tarım ve mevsimlik işler: Tarım makineleri, pestisitler, sıcak, uzun çalışma saatleri, taşıma sırasında trafik kazaları
- Küçük sanayi ve atölyeler: Tezgahlar, kaynak, boya ve solventler, gürültü
- Hizmet sektörü: Kayma ve düşmeler, kesikler ve yanıklar (mutfak), elle taşıma, müşteri kaynaklı stres ve şiddet
- İnşaat: Yüksekten düşme, düşen malzemeler, iş makineleri
- Depo ve lojistik: Forklift trafiği, ağır yük kaldırma, istif devrilmesi
İşverenler İçin Güvenli Başlangıç Rehberi
- İşe almadan önce değerlendirin: Gencin yapacağı işi yaşına ve yönetmelikte izin verilen işlere göre kontrol edin. Risk değerlendirmesinde genç çalışanları ayrıca ele alın.
- İlk gün eğitimi: Çalışmaya başlamadan önce işyerinin tehlikelerini, acil durum çıkışlarını ve toplanma yerini, ilk yardımcıları, KKD kullanımını ve yasak alanları gösterin.
- Bir usta (rehber) atayın: Gence ilk haftalarda yanında çalışacak, soru sorabileceği deneyimli ve güvenlik bilinci yüksek bir usta görevlendirin. Usta, gencin örnek aldığı kişidir; kendisi kuralları çiğniyorsa genç de çiğner.
- Kademeli sorumluluk verin: Gence önce basit ve düşük riskli işleri, gözetim altında verin; yeterliliğini gösterdikçe sorumluluğu artırın.
- Gözetimi sürdürün: İlk haftalardan sonra da düzenli olarak gözlemleyin; gencin işi nasıl yaptığını görmek, ona nasıl yapması gerektiğini anlatmaktan daha çok şey söyler.
- Soru sormayı teşvik edin: “Emin değilsen sor, bilmiyorsan dur” kuralını açıkça söyleyin. Soru soran gencin azarlanmadığı bir ortam kurun.
- Uygun KKD verin: Gencin beden ölçülerine uygun KKD sağlayın; bol eldiven ya da büyük ayakkabı koruma sağlamaz, kendisi tehlike yaratır.
- Velilerle iletişim kurun: Veliyi, gencin yapacağı iş, riskler ve alınan önlemler hakkında bilgilendirin.
- Yasak işlerden uzak tutun: Gece çalışması, tehlikeli maddeler, yüksek gürültü, ağır yük ve parça başı ücretli işler gibi yasak işlere gençleri hiçbir koşulda vermeyin.
Stajyer ve çıraklar: Mesleki eğitim kapsamında işletmeye gelen öğrenciler de birer çalışandır. Onlara da işe başlama eğitimi verilmeli, bir usta öğretici görevlendirilmeli ve okulda öğrendikleri güvenli çalışma kuralları sahada pekiştirilmelidir. Öğrencinin işletmede kötü bir örnekle karşılaşması, okulda verilen eğitimi bir anda boşa çıkarabilir.
Gençler İçin: İşe Başlarken Sorulacak Sorular
- Bu işin tehlikeleri neler ve beni nasıl koruyorsunuz?
- Bu iş için hangi eğitimi alacağım?
- Hangi kişisel koruyucu donanımı kullanacağım ve bana uygun bedeni var mı?
- Bir sorun olduğunda kime soracağım, kime haber vereceğim?
- Acil bir durumda ne yapmalıyım, toplanma yeri nerede?
- Kullanmama izin verilmeyen makine veya girmemem gereken alanlar var mı?
- Çalışma saatlerim, molalarım ve izinlerim nasıl olacak?
Unutma: Eğitimini almadığın bir makineyi kullanmamak, emin olmadığın bir işi yapmadan önce sormak ve tehlikeli bir durumu bildirmek senin hakkındır. 6331 sayılı Kanun, ciddi ve yakın bir tehlike karşısında çalışana kurula ya da işverene başvurarak çalışmaktan kaçınma hakkı da tanır.
Yeni çalışanların eğitimi için İşe Başlama Eğitimi Nasıl Verilir?, küçük işletmeler için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Genç çalışanlar neden daha çok iş kazası geçirir?
Deneyimsizlik, gelişmemiş risk algısı, yetişkinlere göre tasarlanmış işyerleri, daha az fiziksel güç ve soru sormaktan çekinme gibi nedenlerle.
Yeni başlayan genç çalışana ne zaman eğitim verilmeli?
Çalışmaya başlamadan önce. Çocuk ve Genç İşçiler Yönetmeliği, işyerindeki riskler, işe uyum ve yasal haklar konusundaki eğitimin işe başlamadan önce verilmesini ister.
Genç çalışanın yanına neden usta görevlendirilmeli?
Genç, işi ve tehlikeleri en çok yanında çalıştığı kişiden öğrenir. Güvenlik bilinci yüksek bir usta hem rehberlik eder hem de doğru davranışlara örnek olur.
Stajyerler İSG eğitimi almalı mı?
Evet. Stajyer ve çıraklar 6331 sayılı Kanun kapsamında çalışan sayılır ve İSG eğitimleri ile korunma önlemleri onlar için de geçerlidir.
Sonuç
Genç çalışanın güvenliği ilk günde başlar. Yaşına uygun iş, işe başlamadan verilen eğitim, yanında bir usta, kademeli sorumluluk, uygun KKD ve soru sormaktan çekinmeyeceği bir ortam, gençleri çalışma hayatına güvenli bir başlangıçla hazırlar ve yarının güvenlik kültürünü bugünden oluşturur.
