Büyük sanayi tesislerinde, özellikle kimya, petrokimya ve enerji sektörlerinde iş güvenliği tek tek kurallarla değil, bütünleşik bir Sağlık, Emniyet ve Çevre (SEÇ) yönetim sistemiyle yürütülür. İngilizcede HSE (Health, Safety, Environment) olarak bilinen bu sistemler; yönetimin liderliğinden müteahhit seçimine, değişikliklerin yönetiminden kaza incelemesine kadar tüm süreçleri tek bir çatı altında toplar. Bu yazıda bir SEÇ yönetim sisteminin temel unsurlarını, destek sistemlerini ve bunların ISO 45001 ile ilişkisini anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 20. sayısındaki “Sağlık Emniyet ve Çevre Yönetim Sistemi” yazısından yararlanılarak hazırlanmış ve güncel yönetim sistemi standartlarıyla ilişkilendirilmiştir.
Üç Katmanlı Yapı: Temel Yasa, Sistem, Prosedür
Dergide anlatılan model, hukuk sistemine benzeyen üç katmanlı bir yapı kurar:
- Temel yasalar (unsurlar) anayasa gibidir: İdeal olanın ne olduğunu, şirketten ve tesisten beklenenleri ilke olarak ortaya koyar.
- Sistemler kanun gibidir: Bu beklentilerin nasıl karşılanacağını tanımlar.
- Prosedürler, talimatlar ve iş tanımları yönetmelik gibidir: Sistemleri uygulamak için yapılması gerekenlerin ayrıntılarını verir.
Modelde 11 temel unsur ve bunları destekleyen 14 sistem vardır. Bazı unsurlar tek bir sistemle, bazıları iki sistemle desteklenir.
11 Temel Unsur ve Destek Sistemleri
| Unsur | Destek sistemleri |
|---|---|
| 1. Yönetimin liderliği, katılımı ve sorumluluğu | Yönetimin katılımı ve liderliği |
| 2. Risk analizi ve yönetimi | Risk yönetimi |
| 3. Tesis tasarımı ve inşaatı | Tesis tasarımı ve inşaatı |
| 4. Proses bilgisi ve dokümantasyon | Dokümantasyon ve kayıtlar; yasal uyum ve atıkların izlenmesi |
| 5. Personel ve eğitim | Personel yönetimi ve eğitim; personel sağlığı ve iş emniyeti |
| 6. Operasyonlar ve bakım | Operasyonlar ve bakım; iş izinleri |
| 7. Değişikliklerin yönetimi | Değişikliklerin yönetimi |
| 8. Müteahhit hizmetleri | Müteahhit hizmetleri |
| 9. Kaza ve ramak kala olayların analizi | Kaza ve ramak kala olayların analizi |
| 10. Toplumla ilişkiler ve acil durum hazırlığı | Toplumla ilişkiler ve acil durum hazırlığı |
| 11. Sistemin değerlendirilmesi ve geliştirilmesi | Denetim |
Unsurlar işlevlerine göre üç grupta düşünülebilir: yönlendirici (yönetimin liderliği), operasyonel (risk yönetiminden acil duruma kadar olanlar) ve geliştirici (değerlendirme ve denetim).
Unsurlar Ne İster?
1. Yönetimin liderliği
Yönetim politikaları oluşturur, hedef koyar, yetki ve sorumlulukları belirler, kaynak sağlar, sonuçları ölçer ve düzeltici önlemleri takip eder. Yönetimin katılımı tüm organizasyonda gözle görülebilir olmalıdır. Politika için İSG Politikası Nasıl Hazırlanır? yazımıza bakabilirsiniz.
2. Risk analizi ve yönetimi
Çalışma ortamındaki riskler iş emniyeti analizleri ve saha risk analizleriyle belirlenir, önlemler alınır ve sonuçları izlenir. Türk mevzuatında bunun karşılığı Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’dir; ayrıntılar için Risk Değerlendirmesi Ne Zaman Yenilenir? yazımıza bakabilirsiniz.
3. Tesis tasarımı ve inşaatı
Yeni tesisler, yeni makineler ve projeler; uygun standartlar ve prosedürlerle tasarlanır, inşa edilir ve devreye alınır. Hatalı tasarımdan kaynaklanan riskler, sonradan önlem almaktan çok daha ucuza tasarım aşamasında giderilir.
4. Proses bilgisi ve dokümantasyon
Prosesler, malzemeler, tehlikeler ve yasal gereklilikler hakkında güncel bilgi bulunur; kritik çizim ve belgeler korunur. Yasal uyum ve atık yönetimi de bu unsurun parçasıdır: tehlikeli atıkların lisanslı firmalarca taşınıp bertaraf edilmesi, emisyonların yasal sınırlarda tutulması.
5. Personel ve eğitim
İşler, o işi bilen kişilerce yapılır; kimin hangi eğitimi alacağı planlanır. Personel sağlığı ve iş emniyeti sistemiyle şirket ve müteahhit çalışanlarının fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlikelere maruziyeti belirlenip önlenir.
6. Operasyonlar ve bakım
Tesisler belirlenmiş sınırlar içinde işletilir; operasyon ve bakım talimatları, emniyet ve kontrol sistemleri ve kalifiye personel gerekir. İş izin sistemi elektrikli çalışma, yüksekte çalışma, kapalı alanda çalışma ve sıcak iş gibi tehlikeli işlerin kontrollü yapılmasını sağlar. Sıcak işler için Sıcak İş İzni yazımıza bakabilirsiniz.
7. Değişikliklerin yönetimi
Ekipman, proses, prosedür ve personel değişiklikleri, uygulanmadan önce riskleri açısından değerlendirilir. Ayrıntılar için Değişiklik Yönetimi (MOC) yazımıza bakabilirsiniz.
8. Müteahhit hizmetleri
Müteahhitler SEÇ performanslarına göre seçilir, işe başlamadan bilgilendirilir ve çalışmaları boyunca izlenir. Türk mevzuatında asıl işveren-alt işveren ilişkisi ve ortak çalışma alanlarındaki koordinasyon yükümlülükleri bu unsurla örtüşür.
9. Kaza ve ramak kala olayların analizi
Kazalar ve ramak kala olaylar soruşturulur, kök nedenleri bulunur, istatistikleri izlenir ve düzeltici önlemler takip edilir. Bildirim yükümlülükleri için İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi yazımıza bakabilirsiniz.
10. Toplumla ilişkiler ve acil durum hazırlığı
Acil durum planları hazırlanır, personel tatbikatlarla hazırlıklı tutulur, kritik ekipmanlar kullanıma hazır bulundurulur ve kamu kurumlarıyla işbirliği yapılır. Komşu yerleşimlerin güveni, şeffaf iletişimle korunur. Acil durum planı için Acil Durum Planı Nasıl Hazırlanır? yazımıza bakabilirsiniz.
11. Değerlendirme ve geliştirme
İç ve dış denetimlerle sistemin ne kadar etkin olduğu ölçülür, eksiklikler belirlenir ve sistem sürekli geliştirilir.
ISO 45001 ve ISO 14001 ile İlişkisi
Dergide anlatılan model, şirketlere özgü bütünleşik SEÇ sistemlerinin tipik bir örneğidir. Bugün birçok işletme aynı amaçla uluslararası standartları kullanır:
- ISO 45001 (İSG yönetim sistemi) ve ISO 14001 (çevre yönetim sistemi) aynı üst düzey yapıyı ve Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al döngüsünü kullanır; bu yüzden kolayca birleştirilebilir.
- Liderlik, risk ve fırsatların ele alınması, yetkinlik, operasyonel kontrol, değişikliklerin yönetimi, dış kaynak kullanımı (müteahhitler), acil durum hazırlığı, olay incelemesi, iç denetim ve sürekli iyileştirme, standartlarda da yer alır.
- Bu standartlar yasal bir zorunluluk değildir; ancak 6331 sayılı Kanun ve yönetmeliklerdeki yükümlülüklerin sistemli biçimde yerine getirilmesini kolaylaştırır.
Belge değil, uygulama: Bir SEÇ sistemi, dosyalarla değil sahadaki uygulamayla ölçülür. Prosedürler kimsenin okumadığı klasörlerde kalıyorsa, en kapsamlı sistem bile kazaları önlemez.
Küçük İşletmeler İçin Sadeleştirilmiş Uygulama
11 unsur ve 14 sistem büyük tesisler için tasarlanmıştır; ancak mantığı küçük işletmelere de uyarlanabilir:
- İşveren İSG’yi sahiplenir ve kısa bir politika yayımlar
- Risk değerlendirmesi güncel ve sahaya dayalı
- Yeni makine, kimyasal veya iş yöntemi öncesinde riskler değerlendiriliyor
- Tehlikeli işler için basit bir iş izni formu kullanılıyor
- Çalışanlar ve alt işverenler işe başlamadan bilgilendiriliyor
- Kazalar ve ramak kala olaylar kaydediliyor ve inceleniyor
- Acil durum planı hazır, tatbikat yapılıyor
- Yılda en az bir kez sistem gözden geçiriliyor
Sıkça Sorulan Sorular
SEÇ ile İSG arasındaki fark nedir?
SEÇ (Sağlık, Emniyet ve Çevre), iş sağlığı ve güvenliğini çevre yönetimiyle birlikte ele alan bütünleşik bir yaklaşımdır. İngilizcede HSE veya EHS olarak bilinir.
SEÇ yönetim sistemi zorunlu mu?
Belirli bir SEÇ modeli yasal olarak zorunlu değildir. Ancak 6331 sayılı Kanun ve çevre mevzuatındaki yükümlülükler, bu tür sistemlerin kapsadığı konuları içerir. Büyük endüstriyel kaza riski olan kuruluşlar için ayrıca güvenlik yönetim sistemi şartları vardır.
ISO 45001 ile SEÇ yönetim sistemi aynı şey mi?
Benzer amaçlara hizmet ederler. ISO 45001 uluslararası, belgelendirilebilir bir İSG yönetim sistemi standardıdır; şirketlere özgü SEÇ sistemleri çoğu zaman ISO 45001 ve ISO 14001’i birleştirir.
Sonuç
Bir SEÇ yönetim sistemi, iş güvenliğini tek tek önlemlerden çıkarıp yönetimin liderliğinden denetime kadar uzanan bir bütün hâline getirir. Değişikliklerin yönetimi, iş izinleri, müteahhit kontrolü ve kaza incelemesi gibi unsurlar, büyük kazaların çoğunun önlenebileceği noktalardır. Sistemin başarısı ise belgelerde değil, her gün sahada uygulanmasındadır.
