Bir odada başlayan yangın, birkaç dakika içinde bütün odayı saran bir alev topuna dönüşebilir; dumanla dolu kapalı bir odanın kapısı açıldığında ise içerideki gazlar patlama şiddetinde tutuşabilir. İtfaiyecilerin ve kurtarma ekiplerinin en çok korktuğu bu olaylara flashover ve backdraft denir. Bu yazıda yangının gelişimi sırasında ortaya çıkan bu tehlikeleri, işaretlerini ve işyeri acil durum ekiplerinin kendilerini nasıl koruyacağını ele alıyoruz.
Yazı, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Havza Meslek Yüksekokulu “ISG 108 – Arama ve Kurtarma Bilgisi” dersinin (Öğr. Gör. Cihan Yaylacı) ders notundan ve itfaiye eğitim kaynaklarında yer alan yangın davranışı bilgilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Yangın Nasıl Gelişir?
Kapalı bir alandaki yangın genellikle şu aşamalardan geçer:
- Başlangıç: Küçük bir alev; oksijen boldur, sıcaklık düşüktür. Söndürücüyle müdahalenin en etkili olduğu evredir.
- Büyüme: Yangın yayılır, tavanda sıcak duman ve yanıcı gaz tabakası birikir ve aşağı doğru kalınlaşır.
- Tam gelişmiş yangın: Odadaki bütün yanıcı maddeler yanar; sıcaklık en yüksek düzeydedir.
- Sönme: Yakıt ya da oksijen azaldıkça yangın zayıflar. Ancak oksijen azaldığı için sönmekte olan bir yangın, yeniden hava aldığında en tehlikeli hâline geçebilir.
Flameover (Rollover)
Büyüme evresinde tavanda biriken yanmamış yanıcı gazların tutuşması ve alevlerin tavan boyunca dalgalanarak yayılmasıdır. Alevler odanın üst kısmında, duman tabakasının içinde ya da kenarında görülür. Flameover, flashover’ın yaklaştığının önemli bir işaretidir.
Flashover (Genel Tutuşma)
Büyüyen bir yangının birdenbire tam gelişmiş yangına dönüşmesidir. Tavandaki sıcak gaz tabakasının yaydığı ısı, odadaki bütün yanabilir yüzeyleri tutuşma sıcaklığına getirir ve odanın tamamı neredeyse aynı anda alev alır. Bu andan sonra odada hayatta kalmak mümkün değildir.
Flashover İşaretleri
- Tavanda kalın, koyu ve hızla aşağı inen duman tabakası
- Duman tabakasında ya da tavanda dolaşan alevler (flameover)
- Çömelince bile yüzde ve ellerde dayanılmaz ısı
- Yerdeki eşyaların kendiliğinden dumanlanmaya başlaması
Bu işaretlerden herhangi biri görüldüğünde odadan hemen çıkılmalıdır. Isıl ışınımın yangını nasıl yaydığı için Yangın Binada Nasıl Yayılır? yazımıza göz atabilirsiniz.
Backdraft (Geri Tepme)
Oksijeni tükenmiş, ama içi sıcak ve yanıcı gazlarla dolu kapalı bir alana birdenbire hava girmesiyle gazların patlama şiddetinde tutuşmasıdır. Isı ve yakıt vardır, eksik olan oksijendir; kapı ya da pencere açıldığında içeri giren hava bu eksikliği tamamlar. Backdraft, kapıyı açan kişiyi doğrudan hedef alır.
Backdraft İşaretleri
- Kapalı, camları içeriden is ve dumanla kararmış pencereler
- Alevin görülmediği ama yoğun dumanla dolu kapalı oda
- Kapı ve pencere aralıklarından nabız atar gibi dışarı çıkıp içeri çekilen duman
- Kapı aralıklarından gelen ıslık sesi
- Sarımsı gri ya da kahverengi yoğun duman
- Çok sıcak kapı, kapı kolu ve duvarlar
İşyeri Acil Durum Ekipleri İçin Kurallar
- Başlangıç yangınına müdahale edin, gelişmiş yangına girmeyin. Tesis ekiplerinin görevi başlangıç yangınlarına ilk müdahaledir; tavanda yoğun duman birikmiş bir odaya girmek itfaiyenin işidir.
- Kapıyı açmadan önce kontrol edin: Kapıya ve kapı koluna elinizin tersiyle dokunun; sıcaksa açmayın.
- Kapıyı açmanız gerekiyorsa yandan açın: Kapının menteşe tarafında, alçakta durun; kapıyı yavaşça açıp içeriyi gözlemleyin.
- Backdraft işaretleri varsa kapıyı açmayın: Alanı boşaltın, kapıyı kapalı tutun ve itfaiyeye bildirin.
- Alçakta kalın: Duman ve ısı yukarıda birikir; eğilerek ya da emekleyerek hareket edin.
- Kaçış yolunuzu arkanızda tutun: Müdahale ederken çıkış her zaman sırtınızda olmalıdır.
- Kapıları kapatın: Tahliye ederken arkanızdaki kapıları kapatmak yangını ve dumanı sınırlar, oksijen girişini azaltır.
Duman yalnızca görüşü kapatmaz: Yangın dumanı karbonmonoksit, hidrojen siyanür ve hidrojen klorür gibi zehirli gazlar içerir; ayrıca kendisi de yanıcıdır. Plastik, köpük, kauçuk ve yün gibi malzemelerin yanması özellikle zehirli gazlar açığa çıkarır. Ayrıntılar için Yangında Duman ve Zehirli Gazlar yazımıza bakabilirsiniz.
Diğer Yangın Yeri Tehlikeleri
- Çökme: Uzun süre yanan, fazla su almış ya da ahşap yapılarda tavan ve döşeme çökebilir.
- Fiziksel patlama: Isıya maruz kalan basınçlı kaplar ve gaz tüpleri patlayabilir.
- Kimyasal tehlikeler: Suyla tepkimeye giren maddeler, tahriş edici kimyasallar ve radyoaktif maddeler.
- Elektrik: Söndürme suyu elektriği iletir; müdahaleden önce ana sigortalar kapatılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Flashover nedir?
Büyüyen bir yangında tavandaki sıcak gazların yaydığı ısı nedeniyle odadaki bütün yanabilir yüzeylerin neredeyse aynı anda tutuşmasıdır.
Backdraft nedir?
Oksijeni tükenmiş, sıcak ve yanıcı gazlarla dolu kapalı bir alana ani hava girişiyle gazların patlama şiddetinde tutuşmasıdır.
Backdraft nasıl anlaşılır?
İçeriden kararmış pencereler, alevsiz yoğun duman, aralıklardan nabız gibi giren çıkan duman, ıslık sesi ve çok sıcak kapılar backdraft işaretleridir.
Yangında kapı açılmadan önce ne yapılmalı?
Kapı ve kol elin tersiyle kontrol edilmeli, sıcaksa açılmamalı; açılması gerekiyorsa yandan ve alçakta durularak yavaşça açılmalıdır.
İlgili yazı: Jet Yangını, Havuz Yangını ve BLEVE.
Sonuç
Flashover ve backdraft, yangının en ölümcül anlarıdır ve çoğu zaman uyarı işaretleri önceden görülür. İşyeri ekiplerinin bu işaretleri tanıması, gelişmiş yangına girmemesi ve kapıları doğru kullanması hayat kurtarır. Seyyar söndürücüyle başlangıç yangınına müdahale için Yangın Söndürme Cihazı Nasıl Kullanılır? yazımıza göz atabilirsiniz.
