Bir eldivenin üzerindeki “EN 388 4X43D” yazısı, bir gözlüğün çerçevesindeki “EN 166 1 F” işareti ya da bir ayakkabının etiketindeki “S3” ne anlama gelir? Bu kodlar, KKD’nin hangi risklere karşı ve hangi düzeyde koruduğunu anlatan ortak bir dildir. Bu yazıda en yaygın KKD türleri için başlıca standartları ve üzerlerindeki işaretlerin nasıl okunacağını özetliyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin kişisel koruyucu donanımlara ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısındaki standartlar ve KKD türleri yazılarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki standart listesi eski olduğu için standartlar güncel sürümleriyle verilmiştir. Standartlar zaman zaman revize edildiğinden satın almadan önce ürünün uygunluk beyanında yer alan güncel standart ve sürüm kontrol edilmelidir.
Baş Koruyucular
| Standart | Ürün | Açıklama |
|---|---|---|
| EN 397 | Sanayi bareti | Düşen cisimlere ve delinmeye karşı koruma. İsteğe bağlı işaretler: −20°C / −30°C (çok düşük sıcaklık), +150°C (çok yüksek sıcaklık), 440 Vac (kısa süreli elektrik yalıtımı), LD (yanal deformasyon), MM (erimiş metal sıçraması) |
| EN 50365 | Elektrik işleri bareti | Alçak gerilim tesislerinde çalışma için elektrik yalıtımlı baret |
| EN 12492 | Dağcılık/yüksekte çalışma bareti | Düşme sırasında baretin başta kalmasını sağlayan çene kayışlı tip; yüksekte çalışma ve kurtarma işlerinde tercih edilir |
| EN 812 | Darbe şapkası | Yalnızca sabit cisimlere çarpmaya karşı hafif koruma; baretin yerini tutmaz |
Dikkat: Elektrik işlerinde kullanılacak baretlerde havalandırma deliği ve metal parça bulunmamalıdır. Baretin içinde üretim tarihi yer alır; imalatçının belirttiği kullanım ömrü dolan, darbe almış, çatlamış ya da güneşten renk değiştirmiş baret değiştirilmelidir.
Göz ve Yüz Koruyucular
EN 166, koruyucu gözlük, kapalı gözlük ve yüz siperlerinin temel standardıdır. Çerçeve ve camlar üzerindeki işaretler:
| İşaret | Anlamı |
|---|---|
| 1 / 2 / 3 | Optik sınıf (1 en iyi; sürekli kullanım için uygun) |
| S | Artırılmış dayanım (12 m/s hızla çarpan bilye) |
| F | Düşük enerjili darbe (45 m/s) |
| B | Orta enerjili darbe (120 m/s; kapalı gözlük ve siperler) |
| A | Yüksek enerjili darbe (190 m/s; yalnızca yüz siperleri) |
| T | Darbe dayanımının aşırı sıcaklıklarda (−5°C ve +55°C) da geçerli olduğu |
| 3 | Sıvı damlacık ve sıçramalara karşı |
| 4 | Kaba toz partiküllerine karşı |
| 5 | Gaz ve ince toz partiküllerine karşı |
| 8 | Elektrik kısa devre arkına karşı |
| 9 | Erimiş metal ve sıcak katı parçacıklara karşı |
| K / N | İnce parçacıkların yüzey hasarına karşı dayanım / buğulanma önleyici |
Filtreli gözlükler için ayrıca: EN 169 (kaynak filtreleri), EN 379 (otomatik kararan kaynak filtreleri), EN 175 (kaynak maskeleri), EN 170 (ultraviyole), EN 171 (kızılötesi) ve EN 172 (endüstriyel güneş filtreleri). Kaynakta göz koruma için Kaynak Işınları ve Göz Koruması yazımıza bakabilirsiniz.
Kulak Koruyucular
| Standart | Ürün |
|---|---|
| EN 352-1 | Kulaklık (manşon tipi) |
| EN 352-2 | Kulak tıkacı |
| EN 352-3 | Barete takılan kulaklık |
Kulak koruyucunun ne kadar ses azalttığı SNR (tek sayılı gürültü azaltma) değeriyle ve H, M, L (yüksek, orta, düşük frekans) değerleriyle verilir. Seçimde amaç, kulağa ulaşan gürültüyü sınır değerin altına indirmek ama kişiyi çevresinden tamamen yalıtacak kadar da fazla azaltmamaktır; aşırı koruma, uyarı seslerinin duyulmamasına yol açar. Uygulamada gerçek koruma, laboratuvar değerinden düşüktür; tıkaçların doğru takılması çok önemlidir. Gürültü sınır değerleri için Gürültü ve Titreşim Sınır Değerleri yazımıza bakabilirsiniz.
Koruyucu Eldivenler
Bütün koruyucu eldivenler için genel gereklilikler EN ISO 21420 standardında yer alır. Riske göre özel standartlar:
EN 388: Mekanik Riskler
Kalkan ve çekiç piktogramının altında genellikle dört rakam ve bir ya da iki harf bulunur:
| Sıra | Özellik | Düzey |
|---|---|---|
| 1. rakam | Aşınma direnci | 0–4 |
| 2. rakam | Kesilme direnci (dönen bıçak testi) | 0–5 (test uygulanmadıysa X) |
| 3. rakam | Yırtılma direnci | 0–4 |
| 4. rakam | Delinme direnci | 0–4 |
| 1. harf | Kesilme direnci (ISO 13997 testi) | A–F (F en yüksek) |
| 2. harf (varsa) | Darbe koruması | P |
Örneğin 4X43D: aşınma 4, dönen bıçak testi uygulanmamış, yırtılma 4, delinme 3, ISO kesilme sınıfı D. Cam, sac ve keskin kenarlı malzemelerle çalışmada harfle gösterilen kesilme sınıfına dikkat edilmelidir.
Diğer Eldiven Standartları
| Standart | Risk |
|---|---|
| EN ISO 374-1 | Kimyasallar. Eldiven Tip A, B veya C olarak sınıflandırılır; piktogramın altındaki harfler, test edildiği kimyasalları gösterir. Her eldiven her kimyasala dayanmaz; kimyasalın güvenlik bilgi formu ve eldivenin geçirgenlik (dayanım) süresi birlikte değerlendirilmelidir. |
| EN ISO 374-5 | Bakteri ve mantarlar; “VIRUS” ibaresi varsa virüslere karşı da test edilmiştir. |
| EN 407 | Isı ve alev (yanma davranışı, temas ısısı, konvektif ve radyant ısı, erimiş metal) |
| EN 511 | Soğuk |
| EN 12477 | Kaynakçı eldivenleri (Tip A daha dayanıklı, Tip B daha esnek) |
| EN 60903 (IEC 60903) | Elektrik yalıtkan eldivenleri. Sınıf 00, 0, 1, 2, 3 ve 4 olarak gerilime göre sınıflandırılır; her sınıf için en yüksek kullanma gerilimi farklıdır. |
Elektrik yalıtkan eldivenlerinde dikkat: Her kullanımdan önce hava ile şişirilerek delik kontrolü yapılmalı, imalatçının belirttiği aralıklarla dielektrik testten geçirilmeli, yağ ve keskin cisimlerle temas ettirilmemeli, yüzükle kullanılmamalı ve kendi kutusunda saklanmalıdır.
Eldiven her zaman doğru cevap değildir: Matkap, torna ve freze gibi dönen makinelerde eldiven kesiciye takılarak eli içeri çekebilir. Bu işlerde eldiven kullanılıp kullanılmayacağına risk değerlendirmesine göre karar verilmelidir.
Ayak Koruyucular
| Standart | Tür | Burun koruması |
|---|---|---|
| EN ISO 20345 | Güvenlik ayakkabısı | 200 joule darbeye dayanıklı burun |
| EN ISO 20346 | Koruyucu ayakkabı | 100 joule darbeye dayanıklı burun |
| EN ISO 20347 | İş ayakkabısı | Burun koruması yok |
Güvenlik Ayakkabısı Sınıfları (EN ISO 20345)
| Sınıf | Temel özellikler |
|---|---|
| SB | Yalnızca temel gereklilikler (200 J burun) |
| S1 | SB + kapalı topuk, antistatik, topukta enerji emme |
| S2 | S1 + üst kısımda su geçirmezlik ve su emmeye direnç |
| S3 | S2 + delinmeye dayanıklı taban ve kramponlu dış taban |
| S4 / S5 | Kauçuk veya polimer çizmeler; S5 ayrıca delinmeye dayanıklı taban ve kramponlu dış taban |
Ek işaretler: P (delinmeye dayanıklı taban), A (antistatik), E (topukta enerji emme), HRO (dış tabanın sıcak temasa dayanımı), CI / HI (soğuk / ısı yalıtımı), M (metatarsal koruma). Standart 2022’de revize edilmiş; S6 ve S7 sınıfları eklenmiş, kayma direnci ve delinmez taban işaretleri değişmiştir. Satın alırken etiketteki işaretlerin hangi sürüme göre verildiğine dikkat edin.
Elektrik işlerinde yalıtkan ayakkabı; patlayıcı ortamlarda ve elektronik üretiminde antistatik veya iletken ayakkabı tercih edilmelidir. Antistatik ayakkabı, elektrik çarpmasına karşı yalıtım sağlamaz.
Koruyucu Giysiler
| Standart | Koruma |
|---|---|
| EN ISO 13688 | Koruyucu giysiler için genel gereklilikler |
| EN ISO 20471 | Yüksek görünürlüklü giysiler; Sınıf 1, 2 ve 3 (3 en yüksek görünürlük) |
| EN ISO 11612 | Isı ve aleve karşı |
| EN ISO 11611 | Kaynak ve benzeri işler (Sınıf 1 ve 2) |
| IEC 61482-2 | Elektrik arkının ısıl etkilerine karşı |
| EN 1149 | Elektrostatik özellikler (antistatik giysi) |
| EN 343 | Yağmur ve kötü hava koşulları |
| EN 342 | Soğuğa karşı |
| Kimyasal koruyucu giysiler | Tip 1 (gaz geçirmez) ile Tip 6 (sınırlı sıvı sıçraması) arasında altı tip; örneğin Tip 3 sıvı jet, Tip 4 sprey, Tip 5 kuru partikül (asbest gibi), Tip 6 hafif sıçrama |
Yüksekten düşmeye karşı kişisel koruyucular için Yüksekte Çalışma Ekipmanları ve Emniyet Kemeri, solunum koruyucular için Solunum Koruyucu Seçimi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Her KKD için riske uygun standart ve performans düzeyi belirlendi mi?
- Ürün üzerindeki işaretler ve kullanım kılavuzu, belirlenen gereksinimle uyumlu mu?
- Kimyasal eldivenlerde kullanılan kimyasala uygunluk ve dayanım süresi kontrol edildi mi?
- Elektrik işlerinde baret, eldiven ve ayakkabı gerilim sınıfına uygun mu?
- Baret ve emniyet kemerlerinde üretim tarihi ve kullanım ömrü takip ediliyor mu?
- Kulak koruyucuların SNR değeri ortam gürültüsüne göre seçildi mi?
Sıkça Sorulan Sorular
Eldivendeki EN 388 kodu ne anlama gelir?
Mekanik risklere karşı korumayı gösterir. Sırasıyla aşınma, kesilme (dönen bıçak), yırtılma ve delinme düzeyleri ile ISO 13997 kesilme sınıfı (A–F) ve varsa darbe koruması (P) belirtilir.
S1, S2 ve S3 iş ayakkabısı arasındaki fark nedir?
S1 kapalı topuk, antistatik ve enerji emici topuk sağlar; S2 buna su geçirmezlik ekler; S3 ise ayrıca delinmeye dayanıklı taban ve kramponlu dış tabana sahiptir.
Koruyucu gözlükteki F ve B işaretleri nedir?
Mekanik darbe dayanımını gösterir: F düşük enerjili (45 m/s), B orta enerjili (120 m/s) darbeye dayanımı ifade eder.
Antistatik ayakkabı elektrik çarpmasından korur mu?
Hayır. Antistatik ayakkabı statik elektriği güvenli şekilde boşaltır; elektrik çarpmasına karşı koruma için yalıtkan ayakkabı gerekir.
KKD’nin işyerinde seçimi, kullanımı ve bakımı için KKD Kullanımı: İşveren ve Çalışan Yükümlülükleri, satın alma belgeleri için KKD Satın Alırken yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kulak koruyucuların neden gerekli olduğunu gösteren işitme kaybı süreci için Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: Kimyasal Eldiven Seçimi.
İlgili yazı: Kadın Çalışanlar ve İSG.
Sonuç
KKD üzerindeki standart numaraları ve performans işaretleri, ürünün neye karşı ve ne kadar koruduğunu söyler. Bu dili okumayı bilen bir işveren ve iş güvenliği uzmanı, riske uygun ürünü seçer; “CE’li olsun yeter” anlayışıyla yapılan alımların doğurduğu sahte güveni ortadan kaldırır.
