İki işyeri düşünün: Birinde kurallar yalnızca müfettiş geldiğinde hatırlanır, kazalar “şanssızlık” diye geçiştirilir ve ramak kalaları bildiren “şikâyetçi” sayılır. Diğerinde ise çalışanlar kimse bakmasa da baretini takar, bir arkadaşının tehlikeli bir iş yaptığını görünce durdurur ve yöneticiler kötü haberi duymaktan çekinmez. İki işyeri arasındaki fark, kural kitabında değil güvenlik kültüründedir. Bu yazıda güvenlik kültürünün ne olduğunu, eğitimin bu kültürü oluşturmadaki rolünü ve işyerinde güvenlik kültürü geliştirmenin yollarını ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İSG’de eğitime ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısında yer alan “Güvenlik Kültürü Oluşumunda Eğitimin Önemi” (Dr. Rana Güven) ve diğer yazılardan yararlanılarak hazırlanmıştır.
Güvenlik Kültürü Nedir?
Güvenlik kültürü; bir kurumda sağlık ve güvenliğe ilişkin paylaşılan değerlerin, tutumların, inançların ve davranış kalıplarının bütünüdür. En kısa tanımıyla, “kimse bakmıyorken insanların ne yaptığıdır.”
Güvenlik kültürü gelişmiş bir işyerinde güvenlik, üretimle yarışan bir yük değil, işin doğal bir parçasıdır. Çalışanlar riskleri tanır, kuralların nedenini anlar, güvensiz durumları bildirir ve gerektiğinde işi durdurmaktan çekinmez. Yönetim de bu davranışları destekler.
Güvenlik Kültürü Gelişmiş ve Zayıf İşyerleri
| Zayıf güvenlik kültürü | Gelişmiş güvenlik kültürü |
|---|---|
| Kazalar kader ya da şanssızlık olarak görülür | Her kazanın önlenebilir olduğuna inanılır |
| Kurallar denetim için uygulanır | Kurallar anlaşılır ve içselleştirilir |
| Kaza sonrası “suçlu” aranır | Kök neden aranır, sistem düzeltilir |
| Ramak kala bildirilmez, kötü haber gizlenir | Ramak kala bildirimi teşvik edilir ve takdir edilir |
| İSG, iş güvenliği uzmanının işi sayılır | Herkes kendisinin ve arkadaşının güvenliğinden sorumludur |
| Üretim baskısı güvenliği geride bırakır | Güvensiz iş durdurulur, yönetim bunu destekler |
| Yöneticiler kuralları çiğner | Yöneticiler örnek olur |
| Eğitim bir formaliteden ibarettir | Eğitim süreklidir ve sahadaki davranışla ölçülür |
Eğitimin Güvenlik Kültüründeki Yeri
İnsanlar edindikleri alışkanlıkları ve refleksleri bırakmakta zorlanır. Bu yüzden güvenli davranışların, çalışma hayatı başlamadan, eğitimin ilk aşamalarında kazandırılması gerekir. Dergide vurgulandığı gibi, güvenlik kültürü anaokulundan emekliliğe kadar süren yaşam boyu öğrenmeyle oluşur.
Okulda İSG
- İSG konuları yalnızca tek bir derste değil, bütün derslere yayılarak verildiğinde daha kalıcı olur. Örneğin matematik dersinde iş kazası istatistikleriyle bir problem çözmek ya da Türkçe dersinde çalışma hayatını konu alan bir metin okumak.
- Küçük yaşlarda güvende kalma kuralları oyun ve günlük yaşam üzerinden, ilerleyen yaşlarda ise mesleki risklerle bağlantılı olarak anlatılmalıdır.
- 2003’te kabul edilen Roma Deklarasyonu, Avrupa’da okuldan ayrılan bütün gençlerin okul programı içinde en az 8 saatlik İSG eğitimi almasını hedeflemişti.
- Mesleki eğitimde İSG, mesleğin ayrılmaz bir parçası olarak öğretilmelidir; staj ve işletmede eğitim dönemi bu öğrenmenin sahada pekiştiği yerdir.
İşyerinde Eğitim
- İSG eğitimi ayrı bir konu olarak değil, genel iş eğitiminin bir parçası olarak verilmelidir: Bir işin nasıl yapıldığı, güvenli nasıl yapıldığıyla birlikte öğretilir.
- Klasik, tek yönlü anlatım yerine etkileşimli yöntemler kullanılmalıdır.
- Akran eğiticiler, yani deneyimli ve güvenilir çalışanlar, özellikle gençlerde kabulü artırır.
- Etkili eğitim yöntemleri için Etkili İSG Eğitimi Nasıl Verilir? yazımıza bakabilirsiniz.
İşyerinde Güvenlik Kültürü Nasıl Geliştirilir?
- Yönetimin görünür liderliği: Üst yönetim sahaya çıkar, güvenlik konuşur, kurallara kendisi uyar ve güvenlik için kaynak ayırır. Çalışanlar yöneticilerin söylediğine değil, yaptığına bakar.
- Çalışan katılımı: Risk değerlendirmesine, kaza incelemesine ve çözüm üretmeye çalışanlar katılır. Çalışan temsilcileri ve İSG kurulu etkin çalışır.
- Ramak kala ve öneri sistemi: Bildirimler kolay, hızlı ve cezasız olmalı; her bildirime geri dönüş yapılmalıdır. Bildirimi yapılmış ama hiçbir şey değişmemişse, sistem kısa sürede ölür.
- Adil yaklaşım: Hatalar öğrenme fırsatı olarak ele alınır; ancak kasıtlı ve tekrarlanan ihlaller de adil biçimde yaptırıma bağlanır.
- Durdurma yetkisi: Her çalışan, güvensiz bir durumda işi durdurabileceğini bilmeli ve bunu yaptığında desteklenmelidir.
- Sürekli eğitim ve iletişim: İşbaşı konuşmaları, panolar, kısa videolar ve kampanyalarla güvenlik gündemde tutulur.
- Takdir: Güvenli davranışlar, ramak kala bildirimleri ve iyileştirme önerileri görünür biçimde takdir edilir.
- Ölçme: Yalnızca kaza sayısına değil; ramak kala bildirimi, eğitim, saha denetimi ve önerilerin hayata geçirilme oranı gibi öncü göstergelere de bakılır.
Kaza sayısının sıfır olması, güvenlik kültürünün iyi olduğu anlamına gelmez: Ramak kalaların bildirilmediği, kazaların gizlendiği bir işyerinde de kayıtlar “sıfır” görünebilir. Sağlıklı bir işyerinde ramak kala bildirimleri bol, ağır kazalar azdır.
Çalışan katılımı için Çalışan Temsilcisi ve İSG Kurulu, güvenliğin ekonomik boyutu için İş Kazalarının Gerçek Maliyeti yazılarımıza bakabilirsiniz.
Güvenlik Kültürü Öz Değerlendirme Soruları
- Yöneticiler sahada ve kurallara uyuyorlar mı?
- Çalışanlar ramak kala olaylarını çekinmeden bildiriyor mu, bildirimlere geri dönüş yapılıyor mu?
- Kaza incelemelerinde suçlu değil kök neden mi aranıyor?
- Çalışanlar güvensiz bir işi durdurabileceklerini biliyor mu?
- Üretim baskısı altında güvenlik kurallarından taviz veriliyor mu?
- Çalışanlar risk değerlendirmesine ve çözüm üretmeye katılıyor mu?
- Eğitimin sahadaki etkisi ölçülüyor mu?
- Güvenli davranışlar ve öneriler takdir ediliyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Güvenlik kültürü nedir?
Bir kurumda sağlık ve güvenliğe ilişkin paylaşılan değerlerin, tutumların ve davranışların bütünüdür; kısaca kimse bakmıyorken çalışanların ne yaptığıdır.
Güvenlik kültürü nasıl oluşturulur?
Yönetimin görünür liderliği, çalışan katılımı, cezasız ramak kala bildirimi, adil yaklaşım, işi durdurma yetkisi, sürekli eğitim ve güvenli davranışın takdir edilmesiyle.
Eğitimin güvenlik kültüründeki rolü nedir?
Güvenli davranışların alışkanlık hâline gelmesini sağlar. Bu nedenle eğitim okul çağında başlamalı ve çalışma hayatı boyunca sürmelidir.
Güvenlik kültürünün yazılı temeli için İSG Politikası Nasıl Hazırlanır?, sahada görünür hâli için 5S Yöntemi ile İş Güvenliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Güvenlik kültürünü sistemli hâle getiren yönetim modeli için SEÇ Yönetim Sistemi yazımıza bakabilirsiniz.
Güvenlik kültürünün sosyal boyutu için İşyerinde Psikososyal Riskler yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Güvenlik kültürü, bir yönetmelikle ya da tek bir eğitimle kurulamaz; yöneticilerin örnek olmasıyla, çalışanların sürece katılmasıyla ve okuldan emekliliğe kadar süren eğitimle zamanla oluşur. Hedef, güvenli davranışın bir refleks hâline geldiği, herkesin kendisinin ve arkadaşının güvenliğini sahiplendiği bir çalışma hayatıdır.
