Yonga levha, MDF, kontrplak ve lamine parke gibi ahşap esaslı levhaların büyük bölümü, üre-formaldehit ve benzeri tutkallarla üretilir. Bu tutkallar sıcak preste sertleşirken ve sonrasında levhadan yavaş yavaş formaldehit gazı salınır. Keskin kokulu bu gaz gözleri ve solunum yollarını tahriş eder, alerjiye yol açabilir ve insanda kanser yaptığı bilinen maddeler arasındadır. Bu yazıda ahşap panel ve mobilya üretiminde formaldehit maruziyetini, güncel sınır değerleri ve alınması gereken önlemleri ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 23. sayısındaki “Orman Ürünleri Endüstrisinde Çevre Sorunları, İş Sağlığı ve İş Güvenliği” yazısından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki 2005 tarihli sınır değerler ve emisyon sınıfları güncel değildir; bu bilgiler güncel Türk mevzuatı ve AB düzenlemelerine göre yeniden yazılmıştır.
Formaldehit Nerede Karşımıza Çıkar?
- Levha üretimi: Tutkal hazırlama, tutkallama, serme, sıcak pres ve presten çıkan levhaların soğutulması (özellikle pres çevresi ve pres açılışı)
- Levhanın işlenmesi: Ebatlama, zımparalama, delme ve kenar bantlama sırasında ısınan levhadan gaz ve tozla birlikte salınım
- Depolama ve sevkiyat: Yeni üretilmiş, kapalı ve havalandırması zayıf depolarda biriken gaz
- Mobilya ve doğrama atölyeleri: Levha kesimi, yapıştırma, vernik ve bazı boya ürünleri
- Diğer sektörler: Reçine ve tutkal üretimi, tekstil apresi, patoloji laboratuvarları, cenaze hizmetleri, döküm maçaları
Dergide yer alan, bir levha fabrikasında 2000’li yılların başında yapılmış ölçümlerde en yüksek değerler pres çevresinde (yaklaşık 1,5 ile 2,7 ppm), daha düşük değerler kumanda odası, ebatlama ve sevkiyat bölümlerinde ölçülmüştür. Bu değerler bugünün AB sınır değerinin birkaç katıdır ve sorunun en çok pres hattında yoğunlaştığını gösterir.
Sağlık Etkileri
- Tahriş: Gözlerde yanma ve sulanma, burun ve boğazda tahriş, öksürük. Etkiler düşük derişimlerde bile hissedilebilir.
- Alerji: Deride alerjik egzama (temas dermatiti) ve bazı kişilerde astım benzeri solunum yolu yakınmaları.
- Kanser: Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), formaldehiti insanda kanser yaptığı kesin olan (Grup 1) maddeler arasında sınıflandırır; burun-yutak kanseri ile ilişkisi gösterilmiştir. AB sınıflandırmasında da kanserojen kategori 1B’dir.
Kanserojen olduğu için: Formaldehitle çalışılan işyerlerinde Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik uygulanır. Bu yönetmelik; mümkünse daha az tehlikeli maddeyle ikameyi, mümkün değilse kapalı sistemde çalışmayı, maruziyetin teknik olarak mümkün olan en düşük düzeye indirilmesini, maruz kalanların kaydını ve sağlık gözetimini ister.
Sınır Değerler: Türkiye ve AB
- Türkiye: Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği’nin sınır değerler ekinde yalnızca benzen, vinil klorür monomeri ve sert ağaç tozu yer alır; Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’nin Ek-1 listesinde de formaldehit için bir değer bulunmaz. Yani formaldehit için bağlayıcı bir ulusal sınır değer yoktur; ancak bu, maruziyetin serbest olduğu anlamına gelmez. İşveren, kanserojen madde olarak maruziyeti mümkün olan en düşük düzeye indirmekle yükümlüdür.
- AB: 2019/983 sayılı Direktif ile formaldehit için bağlayıcı mesleki maruziyet sınır değeri getirilmiştir: 8 saatlik ortalama 0,3 ppm (0,37 mg/m³), 15 dakikalık kısa süreli sınır 0,6 ppm (0,74 mg/m³). Değer Temmuz 2021’den itibaren uygulanmaktadır.
Türk işyerlerinde AB değerinin iyi uygulama hedefi olarak kullanılması önerilir. Dergideki 1 ppm, 2 ppm, 3 ppm gibi eski ülke değerleri bugün geçerli değildir. Farklı ülkelerin güncel değerlerini karşılaştırmak için GESTIS veri bankası, sınır değer kavramı için Kimyasal Maruziyet Sınır Değerleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Levhalarda Emisyon Sınıfları
Levhaların ne kadar formaldehit saldığı emisyon sınıflarıyla ifade edilir. Avrupa standardı EN 13986’da tanımlanan E1 sınıfı, deney odası yönteminde yaklaşık 0,1 ppm (0,124 mg/m³) emisyon üst sınırına karşılık gelir. Dergideki “mg/100 g” cinsinden E0-E3 tablosu eski bir sınıflandırmadır.
AB’de REACH kapsamında getirilen kısıtlamayla, 6 Ağustos 2026’dan itibaren mobilya ve ahşap esaslı ürünlerde iç ortama formaldehit emisyonu 0,062 mg/m³ ile sınırlandırılmıştır. AB pazarına ürün veren Türk üreticiler için düşük emisyonlu tutkallara geçiş, hem ihracat hem de çalışan sağlığı açısından önem taşır.
Önlemler
Kaynağında azaltma
- Düşük formaldehitli veya formaldehitsiz tutkallar (düşük F/Ü oranlı reçineler, MDI, biyobazlı tutkallar) tercih edilmeli. Dergide de formaldehit/üre oranının düşürülmesinin emisyonu belirgin biçimde azalttığı vurgulanır.
- Tutkal hazırlama kapalı sistemde yapılmalı; dökme ve karıştırma elle yapılıyorsa yerel emiş kullanılmalı.
Mühendislik önlemleri
- Sıcak pres çevresinde, pres açılışında ve soğutma (yıldız soğutucu) bölümünde davlumbazlı yerel emiş bulunmalı.
- Genel havalandırma; pres hattı, ebatlama ve depolarda yeterli hava değişimini sağlamalı.
- Kumanda odaları kapalı, temiz hava beslemeli ve hafif pozitif basınçlı olmalı.
- Yeni üretilmiş levhalar havalandırması iyi alanlarda bekletilmeli; kapalı depolarda biriken gaza karşı depo girişinde havalandırma sağlanmalı.
- Zımparalama ve ebatlama makinelerinde toz emiş sistemleri hem toz hem gaz maruziyetini azaltır. Ahşap tozu için Ahşap Tozu, toz patlaması için Toz Patlaması yazılarımıza bakabilirsiniz.
Ölçüm ve izleme
- Risk değerlendirmesinde formaldehit için ortam ve kişisel maruziyet ölçümleri yapılmalı; ölçüm özellikle pres operatörlerinin solunum bölgesinden alınmalı.
- Hem 8 saatlik ortalama hem de pres açılışı gibi kısa süreli tepe değerler değerlendirilmeli.
- Reçete, tutkal veya pres koşulları değiştiğinde ölçüm tekrarlanmalı.
Kişisel koruyucu donanım
- Tutkal hazırlama ve temizlik işlerinde kimyasala dayanıklı eldiven (nitril veya bütil) ve göz koruması kullanılmalı.
- Teknik önlemlerin yetmediği kısa süreli işlerde formaldehite uygun filtreli solunum koruyucu kullanılmalı. Filtre seçimi için Solunum Koruyucu Seçimi yazımıza bakabilirsiniz. KKD, teknik önlemlerin yerine geçmez.
Sağlık gözetimi ve kayıt
- Maruz kalan çalışanlar işe girişte ve periyodik olarak muayene edilmeli; göz, solunum ve deri yakınmaları sorgulanmalı.
- Kanserojen madde yönetmeliğine göre maruz kalan çalışanların listesi ve maruziyet kayıtları tutulmalıdır. Mesleki kanserler için Mesleki Kanserler yazımıza bakabilirsiniz.
Levha Fabrikalarında Diğer Riskler
Dergideki ölçümler formaldehitin yanında gürültü (ebatlama, kesme-soyma ve defibratör bölümlerinde 85 dB(A) civarı ve üzeri) ve solunabilir ahşap tozu sorunlarını da gösteriyordu. Gürültü için Türk mevzuatındaki eşikler 80, 85 ve 87 dB(A)’dır; ayrıntılar için Gürültü ve Titreşim Sınır Değerleri yazımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Kullanılan tutkalların güvenlik bilgi formları incelendi, formaldehit içeriği belirlendi
- Düşük emisyonlu veya formaldehitsiz tutkal seçeneği değerlendirildi
- Pres, pres açılışı ve soğutma bölümünde yerel emiş var ve çalışıyor
- Kumanda odası kapalı ve temiz hava beslemeli
- Formaldehit için kişisel maruziyet ölçümü yapıldı (8 saat ve kısa süreli)
- Sonuçlar AB’nin 0,3 ppm / 0,6 ppm değerleriyle karşılaştırıldı
- Eldiven, göz koruması ve uygun filtreli solunum koruyucu mevcut
- Maruz kalan çalışanların listesi ve sağlık gözetimi kayıtları tutuluyor
- Çalışanlara formaldehit riskleri ve önlemler hakkında eğitim verildi
Sıkça Sorulan Sorular
Formaldehit kanserojen mi?
Evet. IARC formaldehiti insanda kanser yaptığı kesin olan Grup 1 maddeler arasında sınıflandırır; AB sınıflandırmasında kanserojen kategori 1B’dir.
Türkiye’de formaldehit için sınır değer var mı?
Mevcut Türk yönetmeliklerinde formaldehit için bağlayıcı bir mesleki maruziyet sınır değeri bulunmuyor. AB’de bağlayıcı değer 8 saat için 0,3 ppm, 15 dakika için 0,6 ppm’dir ve iyi uygulama hedefi olarak kullanılabilir.
MDF ve yonga levha işlerken formaldehite maruz kalınır mı?
Evet. Özellikle yeni üretilmiş levhaların ısınarak işlendiği ebatlama ve zımparalama işlemlerinde ve kapalı depolarda formaldehit salınabilir. Toz emişi ve havalandırma maruziyeti azaltır.
E1 levha ne demek?
Avrupa standardı EN 13986’ya göre düşük formaldehit emisyonlu levha sınıfıdır; deney odası yönteminde yaklaşık 0,1 ppm emisyon üst sınırına karşılık gelir.
Doz, giriş yolları ve kronik etkiler için İş Toksikolojisine Giriş yazımıza bakabilirsiniz.
Levha fabrikalarındaki gürültünün işitmeye etkileri için Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: Lokal Egzoz Havalandırması.
İlgili yazı: Kimyasal İkame Nasıl Yapılır?.
Sonuç
Formaldehit, ahşap levha ve mobilya üretiminde göz ardı edilen ama kanserojen bir maruziyettir. Türkiye’de bağlayıcı bir sınır değer bulunmasa da işveren, kanserojen madde olarak maruziyeti en aza indirmekle yükümlüdür. Düşük emisyonlu tutkallar, pres hattında yerel emiş, düzenli ölçüm ve sağlık gözetimi hem çalışanları korur hem de AB pazarının yeni emisyon şartlarına uyumu kolaylaştırır.
