Mesleki deri hastalıkları, en sık görülen meslek hastalıkları arasındadır: kuaförlerde, temizlik çalışanlarında, metal işleme ve inşaat işçilerinde, sağlık personelinde ellerde kuruma, çatlama, kaşıntı ve egzama çok yaygındır. Ayrıca bazı kimyasallar sağlam deriden emilerek kana geçer. Doğru eldiveni seçmek, eldiveni doğru kullanmak ve “ıslak çalışma”yı yönetmek, bu sorunların büyük bölümünü önler. Bu yazıda kimyasallarla deri temasında risk değerlendirmesini, eldiven seçimini ve cilt koruma planını anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İTK’nın 2009 tarihli Kimya Sektöründe İSG Rehberi’nde yer alan Alman teknik kurallarından (kontrol bantlamasının deri teması adımları ve koruma kılavuzları) yararlanılarak hazırlanmıştır. Kaynaktaki Alman sayısal eşikleri Türk mevzuatında bağlayıcı değildir ve “iyi uygulama örneği” olarak verilmiştir; eski R ifadeleri yerine güncel H ifadeleri kullanılmıştır.
Deri Teması Neden Önemli?
- Yerel etki: Tahriş (H315), yanık (H314) ve alerjik egzama (H317). Alerjik egzama bir kez geliştiğinde çoğu zaman kalıcıdır; kişi o maddeyle bir daha çalışamayabilir.
- Deriden emilim: Bazı çözücüler, aminler ve pestisitler sağlam deriden geçerek iç organlara ulaşır (H310, H311, H312). Sınır değer listelerindeki “Deri” notu bu maddeleri gösterir; bu maddelerde yalnızca havayı ölçmek yetmez.
- Dolaylı temas: Kirli eldivenin içi, kirli aletler, yüzeyler ve iş elbisesi yoluyla da temas olur.
Çimento kaynaklı deri sorunları için Çimento ile Güvenli Çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
Deri Riskini Değerlendirmek
Kaynaktaki kontrol bantlaması yönteminde deri riski üç soruyla değerlendirilir:
- Maddenin tehlikesi: Tahriş edici mi, aşındırıcı mı, hassaslaştırıcı mı, deriden emiliyor mu?
- Temas yüzeyi: Küçük (sıçrama, birkaç damla) mı, büyük (el ve ön kolun ıslanması, daldırma) mı?
- Süre: Kısa (günde yaklaşık 15 dakikanın altında) mı, uzun mu?
Tehlike arttıkça, temas yüzeyi büyüdükçe ve süre uzadıkça önlem düzeyi düşükten genişletilmişe ve yükseğe çıkar. Yüksek düzeyde önce ikame ve kapalı sistem gibi teknik önlemler düşünülür; eldiven, ancak teknik önlemlerin ardından gelen koruma katmanıdır. Kontrol bantlamasının solunum kısmı için Kontrol Bantlama yazımıza bakabilirsiniz.
Doğru Eldiveni Seçmek
- Bilgiyi güvenlik bilgi formunda arayın: GBF’nin 8. bölümü uygun eldiven malzemesini, kalınlığını ve kırılma (geçiş) süresini vermelidir. “Uygun eldiven kullanın” gibi genel ifade yeterli değildir; tedarikçiden ayrıntı isteyin.
- Malzeme maddeye göre seçilir: Nitril, bütil kauçuk, neopren, PVC, viton ve lamine eldivenlerin her biri farklı kimyasallara dayanır. Bir çözücüye karşı mükemmel olan eldiven, başka bir çözücüde dakikalar içinde geçirgen olabilir.
- Standart: Kimyasallara karşı koruyucu eldivenler TS EN ISO 374-1’e göre işaretlenir; eldiven üzerindeki harf kodları, eldivenin hangi test kimyasallarına karşı yeterli koruma sağladığını gösterir. İşaretlerin okunması için KKD Standartları yazımıza bakabilirsiniz.
- Kırılma süresi gerçek kullanım süresi değildir: Laboratuvar koşullarında ölçülür; sıcaklık, esneme ve aşınma süreyi kısaltır. Uzun işlerde eldiven daha sık değiştirilir.
- Tıbbi tek kullanımlık eldivenler (ince lateks veya nitril muayene eldivenleri) çoğu kimyasala karşı yeterli koruma sağlamaz; yalnızca kısa süreli sıçrama koruması içindir.
- Mekanik riskler de dikkate alınır: Kesilme, delinme ve aşınma varsa kimyasal ve mekanik korumayı birlikte sağlayan eldiven seçilir.
- Lateks alerjisine karşı pudrasız ve düşük proteinli ürünler, krom alerjisine karşı kromsuz tabaklanmış deri eldivenler tercih edilir.
Dönen makinelerde eldiven: Matkap, torna ve benzeri dönen makinelerde eldiven, makineye kapılma riskini artırır; bu işlerde eldiven kullanılmaz veya kapılma riski olmayan özel çözümler seçilir. Ayrıntılar için Takım Tezgahlarında Güvenli Çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
Eldiveni Doğru Kullanmak
- Kullanmadan önce delik, çatlak, sertleşme ve renk değişikliğine karşı kontrol edin
- Elleri temiz ve kuru iken takın
- Uzun süreli kullanımda içine pamuklu iç eldiven giyerek terlemeyi azaltın
- Kimyasalın eldiven ağzından içeri akmaması için gerekirse uzun konçlu eldiven kullanın veya konçu kıvırın
- Çıkarmadan önce, mümkünse, eldivenin dışını akan suyla yıkayın
- Çıkarırken dış yüzeye çıplak elle dokunmayın; bir eldiveni diğerinin içinde ters çevirerek çıkarın
- Tek kullanımlık eldivenleri yeniden kullanmayın; tekrar kullanılabilir eldivenleri temiz, kuru, güneş ve ısıdan korunan bir yerde saklayın
- Eldivenle telefon, kapı kolu ve yiyecek gibi temiz yüzeylere dokunmayın
- Eldiven takarken yüzük ve takı takmayın
Islak Çalışma: Görünmeyen Risk
Elin uzun süre suyla veya sıvıyla temas etmesi, sık el yıkama ve dezenfektan kullanımı ve uzun süre sıvı geçirmez eldiven takmak (eldiven içinde terleme) cildin koruyucu tabakasını bozar. Kaynaktaki Alman kuralında, günde yaklaşık 2 saatten uzun süren bu durumlar “ıslak çalışma” olarak tanımlanır ve özel önlem gerektirir. Temizlik, mutfak, kuaförlük, sağlık hizmetleri ve metal işleme sıvılarıyla çalışmada sık görülür.
- Islak işleri mümkün olduğunca kişiler arasında paylaştırın; ıslak ve kuru işleri dönüşümlü planlayın.
- Eldiveni gereğinden uzun süre takmayın; aralarda elleri havalandırın.
- Elleri ılık suyla ve yumuşak temizleyicilerle yıkayın; çözücü veya aşındırıcı temizleyicilerle el yıkamayın.
- Çalışma sonrasında nemlendirici bakım kremi kullanın.
Cilt Koruma Planı
Bir cilt koruma planı, işyerinde hangi işte hangi ürünün ne zaman kullanılacağını gösteren basit bir tablodur:
- İşten önce: Koruyucu krem (yalnızca hafif tahriş edicilere karşı destekleyicidir; alerjen ve aşındırıcı maddelere karşı eldiven yerine geçmez)
- İş sırasında: İşe uygun eldiven
- Temizlik: Cildi tahriş etmeyen el temizleyicisi
- İşten sonra: Bakım kremi
Plan, lavaboların yanına asılır ve çalışanlara anlatılır. Deride kızarıklık, kaşıntı, çatlama gibi erken belirtiler işyeri hekimine bildirilir; erken müdahale, kalıcı alerjiyi önleyebilir.
Örnek: Bir metal işleme atölyesinde operatörlerin ellerinde kızarıklık ve çatlaklar artar. İnceleme, işçilerin bor yağına gün boyu çıplak elle dokunduğunu, elleri ise atölyedeki çözücülü temizleyiciyle yıkadığını gösterir. Önlem olarak parça boşaltmada nitril eldiven kullanılmaya başlanır, el yıkamada çözücü yasaklanıp yumuşak temizleyici konur, vardiya sonunda bakım kremi verilir ve işler, çalışanların yarım gün ıslak iş, yarım gün kuru iş yapacağı şekilde dönüşümlü planlanır. Belirtileri olan çalışanlar işyeri hekimince izlenir. Metal işleme sıvıları için Metal İşleme Sıvıları yazımıza bakabilirsiniz.
Mevzuat
- Kimyasal Maddeler Yönetmeliği: Risk değerlendirmesinde kimyasalın tehlikeleri ve maruziyet yolları dikkate alınır; önlemlerde ikame ve toplu korunma, kişisel korunmadan önce gelir.
- KKD Kullanımı Yönetmeliği: KKD, risk değerlendirmesine göre seçilir, çalışana uygun olur ve işverence ücretsiz verilir; çalışanlar kullanım konusunda eğitilir.
KKD yükümlülükleri için KKD Kullanımı yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Hangi eldivenin hangi kimyasala dayandığını nereden öğrenirim?
Kimyasalın güvenlik bilgi formunun 8. bölümünden ve eldiven üreticisinin kimyasal dayanım tablolarından. Malzeme, kalınlık ve kırılma süresi birlikte değerlendirilir.
Tek kullanımlık muayene eldiveni kimyasala karşı korur mu?
Çoğu kimyasala karşı yeterli değildir; yalnızca kısa süreli sıçramalarda sınırlı koruma sağlar ve temas olunca hemen değiştirilmelidir.
Koruyucu krem eldiven yerine kullanılabilir mi?
Hayır. Koruyucu kremler yalnızca hafif tahriş edicilere karşı destekleyicidir; alerji yapan, aşındırıcı veya deriden emilen maddelere karşı eldivenin yerini tutmaz.
Sonuç
Deri, kimyasallar için hem hedef hem kapıdır. Riski temas yüzeyi ve süreyle birlikte değerlendirmek, eldiveni maddeye göre seçmek, doğru takıp çıkarmak, ıslak çalışmayı sınırlamak ve basit bir cilt koruma planı uygulamak, kalıcı deri hastalıklarını büyük ölçüde önler.
