Mesleki kanserler, çalışma ortamındaki kanserojen maddelere ve etkenlere maruz kalma sonucunda ortaya çıkan kanserlerdir. Asıl tehlikeleri, belirtilerin çoğu zaman maruziyetten 10, 20 hatta 40 yıl sonra ortaya çıkmasıdır. Bu yüzden kişi o işten çoktan ayrılmış olabilir ve hastalık işiyle ilişkilendirilmeyebilir. Bu yazıda mesleki kanserlerin hangi maddelerden ve hangi işlerden kaynaklandığını, Türkiye’deki yasal çerçeveyi ve korunma yollarını ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “Mesleki Kanserler” (Dr. Bülent Gedikli) yazısından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki eski istatistikler ve mülga tüzük atıfları çıkarılmış; IARC sınıflandırması ve yasal yükümlülükler güncel kaynaklara göre yeniden yazılmıştır.
Mesleki Kanserler Neden Gözden Kaçar?
- Uzun gizli dönem: Asbeste bağlı mezotelyoma gibi kanserler maruziyetten onlarca yıl sonra ortaya çıkabilir.
- İş değişikliği: Hastalık teşhis edildiğinde kişi başka bir işte çalışıyor ya da emekli olmuş olabilir.
- Meslek öyküsünün sorulmaması: Hekimler hastanın geçmişteki işlerini ayrıntılı sormadığında mesleki neden atlanır.
- Diğer nedenlerle karışması: Sigara gibi yaşam tarzı etkenleri mesleki maruziyeti gölgede bırakabilir.
Bu nedenle mesleki kanserlerin gerçek sıklığı, kayıtlarda görünenden çok daha yüksektir. Uluslararası kaynaklar, tüm kanserlerin yaklaşık %2–8’inin mesleki nedenlere bağlı olduğunu tahmin eder; bu oran akciğer kanseri gibi bazı türlerde daha yüksektir. Mesleki kanserler, aynı maddeye sürekli ve yüksek dozda maruz kalındığı için diğer kanserlere göre daha genç yaşlarda da görülebilir.
Kısa Bir Tarihçe
- 1775 – Percival Pott: Londra’da baca temizleyen çocuklarda ileri yaşlarda skrotum kanserinin sık görüldüğünü ve bunun kurum ile katrandan kaynaklandığını ortaya koydu. Bu gözlem, mesleki kanserlerin ve kanser epidemiyolojisinin başlangıcı kabul edilir.
- 1895 – Ludwig Rehn: Boya sanayisinde çalışanlarda mesane kanserinin sık görüldüğüne dikkat çekti. Önce “anilin kanseri” denilen bu hastalığın asıl nedeninin daha sonra naftilamin gibi aromatik aminler olduğu anlaşıldı.
- 20. yüzyıl – Asbest: Asbestin akciğer kanseri ve mezotelyomaya yol açtığı belirlendi. Sigara içen asbest işçilerinde akciğer kanseri riski, iki etkenin birbirini güçlendirmesi nedeniyle çok daha yüksektir.
IARC Sınıflandırması
Dünya Sağlık Örgütü’ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), maddeleri ve etkenleri insanda kanser yapma kanıtlarına göre sınıflandırır:
| Grup | Anlamı |
|---|---|
| Grup 1 | İnsanda kanser yaptığı kesin |
| Grup 2A | İnsanda muhtemelen kanser yapıcı |
| Grup 2B | İnsanda olası kanser yapıcı |
| Grup 3 | İnsanda kanser yapıcılığı bakımından sınıflandırılamayan |
Grup 1’deki etken sayısı yıllar içinde artmış ve bugün 130’u aşmıştır. Liste düzenli olarak güncellendiği için güncel hâli IARC’nin sitesinden takip edilmelidir.
İşyerlerinde Başlıca Kanserojenler
| Madde ya da etken | İlişkili kanser | Nerede karşılaşılır? |
|---|---|---|
| Asbest | Akciğer, plevra ve periton mezotelyoması | Eski binaların yıkımı ve tadilatı, yalıtım, fren balataları, tersaneler |
| Kristal silika | Akciğer | Taş ocakları, kum püskürtme, mermer ve yapay taş (kuvars) işleme, döküm |
| Ahşap tozu | Burun ve sinüs | Mobilya, marangozluk, doğrama |
| Deri tozu | Burun ve sinüs | Ayakkabı ve deri ürünleri imalatı |
| Benzen | Lösemi | Petrokimya, bazı çözücü ve yapıştırıcılar, ayakkabı imalatı |
| Aromatik aminler (benzidin, 2-naftilamin, 4-aminobifenil) | Mesane | Boya üretimi, lastik ve kauçuk sanayisi |
| Altı değerlikli krom bileşikleri | Akciğer, burun ve sinüs | Krom kaplama, paslanmaz çelik kaynağı, kromat üretimi |
| Nikel bileşikleri | Akciğer, burun ve sinüs | Nikel rafinerisi, kaplama, kaynak |
| Kadmiyum ve berilyum | Akciğer | Pil üretimi, metal alaşımları, elektronik |
| Arsenik bileşikleri | Akciğer, deri | Metal eritme, bazı eski pestisitler |
| Vinil klorür | Karaciğer anjiyosarkomu | PVC üretimi |
| Kömür katranı, zift, kurum (polisiklik aromatik hidrokarbonlar) | Akciğer, deri, mesane | Kok fabrikaları, alüminyum üretimi, asfalt ve çatı işleri, baca temizliği |
| Kaynak dumanı | Akciğer | Kaynak işleri |
| Dizel motor egzozu | Akciğer | Madenler, tüneller, kapalı alanda çalışan iş makineleri |
| Formaldehit ve etilen oksit | Nazofarenks, lösemi | Ahşap paneller, laboratuvarlar, sterilizasyon üniteleri |
| İyonlaştırıcı radyasyon | Lösemi, akciğer, kemik, deri | Radyoloji, endüstriyel radyografi, nükleer tesisler |
| Güneşin ultraviyole ışınları | Deri | Açık alanda çalışanlar (inşaat, tarım, balıkçılık) |
Ahşap tozu için Ahşap Tozu ve Kanser Riski, kesme sıvılarındaki nitrozaminler için Metal İşleme Sıvıları ve kaynak dumanı için Kaynak İşlerinde İş Güvenliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Türkiye’de Yasal Çerçeve
Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverene şu yükümlülükleri getirir:
- İkame: Teknik olarak mümkünse kanserojen madde, tehlikesiz ya da daha az tehlikeli bir maddeyle değiştirilir.
- Kapalı sistem: İkame mümkün değilse, kanserojenin üretimi ve kullanımı teknik olarak mümkün olduğunca kapalı sistemde yapılır.
- Maruziyetin en aza indirilmesi: Kapalı sistem de mümkün değilse maruziyet en düşük düzeye indirilir; maruz kalan çalışan sayısı sınırlandırılır, kaynakta havalandırma kullanılır ve sınır değerler aşılmaz.
- Kayıt: Kanserojenle çalışanların güncel listesi ve maruziyet kayıtları tutulur.
- Sağlık gözetimi: Maruz kalan çalışanların sağlık gözetimi yapılır; teşhis edilen kanser vakaları bildirilir.
- 40 yıl saklama: Çalışan listeleri ve sağlık kayıtları, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır. İşyeri kapanırsa kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir. Bu süre, kanserlerin uzun gizli döneminden kaynaklanır.
Mesleki kanserler, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği ekindeki meslek hastalıkları listesinde etkene göre yer alır. Meslek hastalığı şüphesinde bildirim için İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi yazımıza bakabilirsiniz.
Korunma: Önce Kaynak, Sonra Kişi
Teknik Önlemler
- Ortadan kaldırma ve ikame: En etkili yol kanserojeni hiç kullanmamaktır. Asbest yerine başka lifler kullanmak, benzeni daha az tehlikeli çözücülerle değiştirmek bilinen örneklerdir.
- Kapalı sistemler ve otomasyon: Madde çalışanla temas etmeden işlenir; gerektiğinde robotlardan yararlanılır.
- Kaynakta emiş: Toz, duman ve buhar oluştuğu yerde emilir. Genel havalandırma tek başına yeterli değildir.
- Islak yöntemler: Silika ve ahşap tozunda ıslak kesme ve vakumlu temizlik tozu azaltır; basınçlı havayla temizlik yapılmaz.
- İdari önlemler: Maruz kalan kişi sayısı ve süresi sınırlandırılır, alanlar işaretlenir, yiyecek ve sigara bu alanlara sokulmaz, kirli iş elbisesi eve götürülmez.
- Kişisel koruyucu donanım: Diğer önlemlere ek olarak uygun solunum koruyucu, eldiven ve koruyucu giysi kullanılır. Doğru filtre seçimi için Solunum Koruyucu Seçimi yazımıza bakabilirsiniz.
Tıbbi Önlemler
- İşe giriş muayenesi: Sağlık durumu riski artıran kişilerin bu işlere yerleştirilmesi önlenir. Örneğin kan hastalığı olan birinin benzen ya da radyasyon maruziyeti olan bir işte çalışması sakıncalıdır.
- Periyodik muayeneler: Maruziyete özgü erken tanı testleri yapılır. Örneğin aromatik aminlere maruz kalan çalışanlarda idrar tahlilleri, toz maruziyetinde akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testleri.
- Sigarayı bırakma desteği: Sigara asbest, radon ve diğer akciğer kanserojenlerinin etkisini katlar. Sigarayı bırakmak, maruz kalan çalışanlar için en etkili kişisel korunmadır.
- Eğitim: Çalışanlar kullandıkları maddelerin riskleri ve korunma yolları konusunda bilgilendirilir.
Kontrol Listesi
- İşyerinde kullanılan kanserojen maddeler, güvenlik bilgi formlarından belirlendi mi?
- Bu maddelerin daha az tehlikeli olanlarla ikamesi değerlendirildi mi?
- Kapalı sistem ve kaynakta emiş kullanılıyor mu?
- Ortam ölçümleri yapılıyor mu?
- Maruz kalan çalışanların listesi ve sağlık kayıtları tutuluyor mu?
- Kayıtların en az 40 yıl saklanması güvence altında mı?
- Periyodik muayeneler maruziyete özgü testleri içeriyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Mesleki kanser nedir?
Çalışma ortamındaki kanserojen maddelere veya etkenlere maruz kalma sonucunda ortaya çıkan kanserdir ve bir meslek hastalığıdır.
En sık görülen mesleki kanser hangisidir?
Akciğer kanseri. Kanserojenlerin çoğu solunum yoluyla vücuda girer. Mesane kanseri, mezotelyoma, deri kanseri ve lösemi de sık görülen mesleki kanserlerdendir.
Kanserojenle çalışanların kayıtları ne kadar saklanır?
Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalar Yönetmeliği’ne göre maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl.
IARC Grup 1 ne anlama gelir?
İnsanda kanser yaptığı kesin olarak gösterilmiş madde ve etkenleri ifade eder.
Küçük işletmelerin İSG yükümlülükleri için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği rehberimize bakabilirsiniz.
Asbestli malzemelerin güvenli sökümü için Asbest: Söküm ve Yıkım Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Sigaranın işyerindeki kanserojenlerle etkileşimi ve tütün yasağı için Sigarasız İşyeri yazımıza bakabilirsiniz.
Ahşap panel üretiminde kanserojen bir madde olan formaldehit için Yonga Levha, MDF ve Mobilya Üretiminde Formaldehit yazımıza bakabilirsiniz.
Zehirlenme türleri ve birikim etkisi için İş Toksikolojisine Giriş yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Mesleki kanserler, önlenebilir kanserlerin başında gelir; çünkü nedeni bellidir ve kaynağı işyerindedir. Kanserojeni ikame etmek, kapalı sistem ve kaynakta emiş kullanmak, maruziyeti ölçmek, sağlık gözetimini aksatmamak ve kayıtları onlarca yıl saklamak, bugün alınan önlemlerin yıllar sonra hayat kurtarmasını sağlar.
